مقدمه

امروزه افزایش جمعیت موجب رشد شهرنشینی شده‌است و پیامدهای زیان‌باری در زمینه اقتصادی، اجتماعی و محیط‌ زیستی  برای این‌گونه شهرها در پی داشته‌است (Bedi et al., 2023). تداوم این‌گونه رشد شهرنشینی موجب عدم دستیابی به توسعه پایدار شهری می‌شود (Kamp et al., 2003; Van Kamp et al., 2003). در این میان مشکلاتی دیگر همچون انواع آلودگی‌ها، ترافیک و مشکلات روانی و غیره، کیفیت زندگی و به تبع آن زیست‌پذیری در کلان شهرها را به شدت کاهش می‌دهد. در دهه‌های اخیر به موازات پارادایم‌های توسعه پایدار و توسعه پایدار شهری ایده ارتقای کیفیت زندگی که خود موجبات زیست‌پذیر بودن شهرها را موجب می‌شود، جای خود را در ادبیات برنامه‌ریزی شهری باز کرده‌است. توسعه پایدار شهری طی دهه‌های اخیر به تدریج به الگوواره‌ای نوین و مسلطی در ادبیات نظری و علمی رایج در باب توسعه و برنامه‌ریزی شهری تبدیل شده‌است (Almulhim & Cobbinah, 2024). این معنا اگرچه ناظر به برداشت‌ها و تفسیرهای گوناگون است، اما در مجموع بر پایداری و استمرار توسعه برای همگان و نسل‌های آینده طی زمان و بر همه جانبه‌گری ابعاد پیچیده اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و محیط‌ زیستی  فرایند توسعه در سطح یک شهر تاکید دارد (Chakraborty et al., 2025).

  در این میان یکی از مباحث مورد توجه در پایداری شهری، زیست‌پذیری است. زیست‌پذیری، به یک سیستم شهری که در آن به سلامت اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و روانی همه ساکنانش توجه شده‌است اطلاق می‌شود. این کیفیت درباره فضاهای شهری مطلوب که غنای فرهنگی را انعکاس می‌دهند، می‌باشد. اصول کلیدی که به این مفهوم استحکام می‌بخشد شامل برابری، عدالت، امنیت، مشارکت، تفرج و قدرت بخشیدن می‌باشد. شهر زیست‌پذیر، شهری است که در آن می‌توان یک زندگی سالم داشت (Bedi et al., 2023; Roka, 2020). این‌گونه شهر، شهری است برای همه مردم. شهر زیست‌پذیر به‌عنوان یک اتصال بین گذشته و حال مطرح است. یعنی از یک سو به نشانه‌های تاریخی احترام می‌گذارد و از سویی دیگر به آنچه تاکنون متولد نشده‌است، ارج می‌نهد. این‌گونه شهرها علیه هر گونه به هدر دادن منابع طبیعی و آنچه که ما باید به صورت دست نخورده برای آیندگان نگه داریم مبارزه می‌کند بنابراین یک شهر زیست‌پذیر یک شهر پایدار نیز هست. در بسیاری از متون مفهوم شهر زیست‌پذیر با کیفیت زندگی به صورت مترادف بیان شده‌است. کیفیت زندگی که به وسیله شهروندان یک شهر تجربه می‌شود با توانایی آن‌ها برای دسترسی به زیرساخت‌ها، غذا، هوای پاک، مسکن ارزان قیمت، اشتغال موثر، فضای سبز و پارک‌ها گره خورده‌است. زیست‌پذیری نیز به عنوان کیفیت زندگی تجربه‌شده توسط ساکنان یک شهر یا یک منطقه تعریف می‌شود. در چنین زمینه‌ای پایداری عبارت است از توانایی تقویت کیفیت زندگی که بشر برای آن ارزش است (Ahmed et al., 2019; Sekar, 2023).

با توجه به اهمیت اقتصادی، سیاسی، تاریخی و کالبدی بخش مرکزی شهر تهران و وضعیت نه چندان مطلوب آن در زمان حاضر از جنبه‌های مختلف اجتماعی، کالبدی، مدیریتی، منطقه 12 که قدمت عمده بخش مرکزی شهر تهران را تشکیل می‌دهد، به‌عنوان محدوده مکانی و قلمرو جغرافیایی این پژوهش انتخاب شدده‌است. این منطقه ریشه در قدیمی‌ترین بافت‌های این شهر دارد و با وسعتی حدود 91/16 کیلومتر مربع تقریبا 2/3 درصد از مساحت کل شهر را به خود اختصاص می‌دهد. منطقه 12 شامل 6 ناحیه و 13 محله می‌باشد که از شمال به خیابان انقلاب، از جنوب به خیابان شوش، از شرق به خیابان 17 شهریور و از غرب به خیابان وحدت اسلامی منتهی می‌شود. علی‌رغم ناپایداری و فرسودگی بخش عمده منطقه به دلیل وجود عناصر قدیمی و با ارزش چون بازار بزرگ تهران با راسته‌ها و سراهای متعدد، بازارچه‌ها، مسجد جامع، مسجد شاه، ارگ سلطنتی، ساختمان‌های بزرگ و معتبر دولتی، سبزه میدان، مراکز متعدد مذهبی و همچنین مراکز فرهنگی در سطح ملی همانند موزه ایران باستان، مدرسه مروی و نیز گذرهای قدیمی متعدد با کوچه‌های تنگ و باریک که از مشخصه‌های بافت قدیمی شهرها است و از آنجا که هسته اولیه و تاریخی شهر است، فضاهای هویتی مهمی را در خود جای داده‌است. با وجود این، تفاوت قابل ملاحظه‌ای به لحاظ وضعیت اجتماعی، کالبدی، اقتصادی در بین محله های منطقه وجود دارد. به طوری که بعضی محله‌ها در مجموع مطلوب‌تر و برخی دیگر در شرایط نابسامانی به سرمی‌برند (Cheshmi et al., 2020; Rezaei et al., 2018; Ehlers & Floor, 1993). درنتیجه زیست‌پذیری و شرایط زندگی نیز از یک محله به محله دیگر متفاوت است . در این راستا و با در نظر داشتن مشکلات و مسائل منطقه 12 که قسمت عمده بخش مرکزی شهر تهران را تشکیل می‌دهد، مساله محوری پژوهش حاضر این است که بخش مرکزی تهران که روزگاری مهم‌ترین هسته‌های حیاتی و محله‌های اصلی شهر را دربر داشته‌است، چرا و طی چه فرایندی و تحت تاثیر چه عدواملی دچار افت زیست‌پذیری شده‌است؟

مبانی نظری

صاحب‌نظران و اندیشمندان حوزه شهر پیرامون مفهوم زیست‌پذیری نظرات گوناگونی داده‌اند که اغلب تکمیل کننده یکدیگرند. آن‌ها سعی داشته‌اند تا با اشاره به مفاهیم و موضوعات مرتبط با زیست‌پذیری و راه‌های رسیدن به آن، این کیفیت را روشن‌تر کنند. برخی از اندیشمندان زیست‌پذیری شهری را به صورت سازگاری بین فرم و فعالیت معرفی می‌کنند. برخی دیگر خاطر نشان می‌کنند که زیست‌پذیری شهرها به این بستگی دارد که هر مکان بستر چه رفتارهای را تأمین می‌کند و تمایلات مردم نسبت به آن‌ها چگونه باشد. بنابراین طبق نظر لنگ زیست‌پذیری به عنوان میزان سازگاری بین محیط و فعالیت‌های صورت گرفته در آن تعریف شده‌است. برخی دیگر از اندیشمندان زیست‌پذیری را به گونه‌ای دیگر توضیح می‌دهند، آن‌ها می‌گویند شهری زیست‌پذیر است که مردم در آن حضور یابند و امکان تعامل با سایرین برایشان فراهم باشد. به طور کلی تعارف زیست‌پذیری و اجتماع زیست‌پذیری شامل مجموعه متنوعی از موضوعات مختلف است که به وسیله یک‌سری اصول راهنما بیان می‌شوند؛ دسترسی، برابری و مشارکت که مفاهیم مربوط به زیست‌پذیری بر مبنای آن‌ها شکل گرفته می‌گیرند. کیفیت زندگی شهروندان به میزان دسترسی آن‌ها به زیرساخت‌ها (حمل‌ونقل، ارتباطات، آب و بهداشت، غذا، هوای پاک، مسکن مناسب، شغل راضی کننده و فضای سبز و پارک‌ها) بستگی دارد. زیست‌پذیری یک سکونت‌گاه همچنین به میزان دسترسی ساکنان آن به مشارکت در فرایند تصمیم گیری در جهت تأمین نیازهای‌شان بستگی دارد. زیست‌پذیری یک معنای کلی است که با تعدادی از مفاهیم و اصطلاحات دیگر مانند پایداری، کیفیت زندگی، کیفیت مکان و اجتماعات سالم در ارتباط است (Kamp et al., 2003; Van Kamp et al., 2003; Lang, 1994).

 از نظر مقالات دیگر معیارهای زیست‌پذیری سکونت‌گاهی به شرح زیر هستند: دسترسی به خدمات و تسهیلات با کیفیت محلی مانند هنرکده‌ها، مدارس، حمل‌ونقل و مراقبت‌های بهداشتی، قابلیت حرکت پیاده، تنوع در قوم، سن، جنس، شرایط اجتماعی- اقتصادی، امنیت، پایداری، فضا و فرصت‌های موجود برای مشارکت اجتماعی، خودمختاری فضاهای خصوصی، احساس افتخار به مالکیت و هویت منحصربه‌فرد، ثبات اقتصادی از نظر تجاری و قیمت مسکن، توجه به ورای شهرها (حومه‌ها و روستاها)، وجود تسهیلات یادگیری در طی عمر، محیط فیزیکی با کیفیت، مشاغل، فرصت‌های زندگی سالم، طراحی شهری، چشم‌اندازها و ابعاد زیباشناختی، هنرهای عمومی، کیفیت هوا، احساس پیوستگی با دیگر محلات، انعطاف ارزش‌های مشترک، مشارکت مدنی، وابستگی به تاریخ و میراث فرهنگی، فعالیت‌های داوطلبانه، مشارکت سیاسی است (Van Kamp et al., 2003; Mousavi et al., 2019).

توسعه پایدار شهری عمدتاً حاصل بحث‌های طرفداران محیط‌زیست درباره مسائل محیط‌زیستی به خصوص محیط‌زیست شهری است که به دنبال نظریه توسعه پایدار برای حمایت از منابع محیطی ارائه شده‌است. در این نظریه موضوع نگهداری منابع برای حال و آینده از طریق استفاده بهینه از زمین و وارد کردن کم‌ترین ضایعات به منابع تجدیدناپذیر مطرح است (Ma et al., 2023; Motaghed et al., 2023). نظریه توسعه پایدار شهری موضوع‌های جلوگیری از آلودگی‌های محیط شهری و ناحیه‌ای، کاهش ظرفیت‌های تولید محیط محلی، ناحیه‌ای و ملی، حمایت از بازیافت‌ها، عدم حمایت از توسعه‌های زیان‌آور و از بین بردن شکاف میان فقیر و غنی را مطرح می‌کند (Ma et al., 2023; Newman, 1999).

توسعه پایدار شهری به نقل از پیترهال[1] شکلی از توسعه امروزی است که توان توسعه مداوم شهرها و جوامع شهری نسل‌های آینده را تضمین کند. از نظر کالبدی توسعه پایدار شهری یعنی تغیراتی که در کاربری زمین و سطوح تراکم جهت رفع نیازهای ساکنان شهر در زمینه مسکن، حمل و نقل، اوقات فراغت و غذا به عمل آید تا در طول زمان شهر را از نظر محیط‌ زیستی  قابل سکونت و زندگی (هوای پاک، آب آشامیدنی سالم، اراضی و آب‌های سطحی و زیرزمینی بدون آلودگی و غیره)، از نظر اقتصادی بادوام (اقتصاد شهری هماهنگ با تغییرات فنی و صنعتی جهت حفظ مشاغل پایه‌ای و تأمین مسکن مناسب و در حد استطاعت ساکنان، با بار مالیاتی سرانه عادلانه) و از نظر اجتماعی همبسته (الگوهای کاربری اراضی همبستگی اجتماعی و احساس تعلق شهروندان به میراث‌های شهر را ارتقا خواهد داد) نگه دارد. دغدغه اصلی توسعه پایدار تحدید آثار بلند‌مدت طراحی و برنامه‌ریزی در مقیاسی جهانی است، اما دغدغه اصلی زیست‌پذیری در ارتباط با مکانی خاص و زمان حال می‌باشد. در این میان رویکردی وجود دارد که زیست‌پذیری را جزئی از اجزاء توسعه پایدار می‌داند که در کنار سایر اجزاء سبب تحقق توسعه پایدار خواهد شد (Birch & Wachter, 2011; Clark, 2004 Hall & Pfeiffer, 2013;).

شباهت بسیاری بین مفاهیم زیست‌پذیری و پایداری وجود دارد به عنوان مثال هر دو به تأمین نیازها، عدالت و برابری و کیفیت محیط زندگی توجه نشان می‌دهند. در عین حال تفاوت‌های متعددی نیز بین آن‌ها وجود دارد از جمله اینکه زیست‌پذیری بر روی دوره زمانی کوتاه مدت و پایداری بر روی دوره‌های زمانی بلند‌مدت  تمرکز دارند. تمایز بین شاخص‌های زیست‌پذیری با شاخص‌های پایداری در این است که شاخص‌های زیست‌پذیری آنچه که امروز در حال وقوع است، اندازه می‌گیرند. اما شاخص‌های پایداری ظرفیت موجود برای آنجه در آینده رخ خواهد داد را اندازه گیری می‌کند (Kazemian et al., 2017). زیست‌پذیری اشاره به زیر مجموعه‌ای از اهداف پایداری دارد که مستقیماً اعضای جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهند. زیست‌پذیری و پایداری معمولاً دارای اهداف مشترکی هستند اما غالباً دارای چشم‌اندازها و اولویت‌های متعددی هستند. به عنوان مثال هر دو آن‌ها به دنبال کاهش آلودگی هستند، این در حالی است که تمرکز پایداری بر روی گازهای که باعث تغیر اقلیم است و زیست‌پذیری بر روی هوای محلی و آلودگی صوتی تمرکز دارد (Bedi et al., 2023; Van Kamp et al., 2003).

بسیاری از دانشگاهیان و طرفداران گفتمان زیست‌پذیری معتقدند که ایده زیست‌پذیری و پایداری در عمل هم‌پوشانی‌های دارند. اما باید پذیرفت که منطق‌های این دو گفتمان در ارائه اصول در عین هم‌پوشانی با هم یکی نیستند. در حالی که ویلر (1998) پیشنهاد می‌دهد که بهبود فضای عمومی پیاده‌محور، موضوع هر دو گفتمان زیست‌پذیری و پایداری است اما باید پذیرفت که دلایل هر یک از این جنبش‌ها در پذیرش این اصل، متفاوت است (Stephen et al., 1998; Wheeler, 2001). برای رویکرد پایداری دلیل این امر می‌تواند کاهش استفاده از اتومبیل و به دنبال آن کاهش آلودگی‌ها (رویکرد محیط‌ زیستی) و کاهش هزینه رفت‌وآمد (پایداری اقتصادی) و بهبود شرایط حمل‌ونقل برای کسانی باشد که امکان استفاده از وسایل نقلیه را ندارند و در حقیقت به دنبال برقراری عدالت اجتماعی (پایداری اجتماعی) باشد. اما براساس اهداف زیست‌پذیری دلیل افزایش فرصت پیاده‌روی، ایجاد فرصت‌های بیشتر پیاده‌روی به قصد افزایش سلامت فردی از طریق تأمین نیازهای جسمانی افراد برای پیاده‌روی و کاهش خطرات ابتلا به بیماری و تأمین نیازهای روحی افراد به برقراری روابط اجتماعی با استفاده از فضاهای اجتماعی بهتر و ایجاد هویت مبتنی بر مکان منتهی خواهد شد. بنابراین در حالی که هدف (ایجاد و بهبود فضای پیاده) یکی است اما دلایل به وجود آوردن آن می‌تواند کاملاً متفاوت باشد. گادشالک[2] (2004) این تحلیل را فراتر برده و پیشنهاد می‌دهد که اصول پایداری و زیست‌پذیری ممکن است حتی در تضاد باهم باشند، چرا که تاکید کار گفتمان زیست‌پذیری بر ارتقاء کیفیت زندگی مبتنی بر مکان، وجود ارزش‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی برای اکنون و در لحظه است و نه در آینده (Godschalk & Anderson, 2012; Association, 2010). بنابراین اساساً گفتمان زیست‌پذیری به سمت فایده‌گرایی متمایل است و به تغییراتی که ارزش معاملاتی مکان را در قالب اثرات کالبدی، اقتصادی و یا اجتماعی همراه با جابه‌جایی اجتماعی بالا می‌برد، روی خوش نشان می‌دهد و البته تعجبی هم نیست چرا که بسیاری از مکان‌های ارزشمند و زیست‌پذیر، کمتر در حد توان خرید عموم هستند و این امر تنها با اصلاح سطوح آگاهی و هوشیاری همگانی قابل توصیه و تفسیر است. در حالی که همیشه زیست‌پذیری در جهت پایداری حرکت نمی‌کند ولی استحکام آن در زمانی که در یک چارچوب پایدار مشتمل بر محیط‌زیست، برابری و اقتصاد تعریف شود افزایش می‌یابد. دور  و ملیر سؤالات زیادی را در ارتباط با ضدیت پایداری و زیست‌پذیری را در موضوع شهرهای فشرده مطرح نموده‌اند. آن‌ها توضیح می‌دهند که زیست‌پذیری لزوماً معادل پایداری نیست. چنانچه زیست‌پذیری معمولاً روی شرایط موجود در یک محله یا منطقه محدودشهری متمرکز می‌شود. حال آنکه پایداری معمولاً حوزه فضایی گسترده‌تری را مورد توجه قرار می‌دهد. به عنوان مثال سیاست‌های شهر فشرده بر طبق دیدگاه های ساکنین زیست‌پذیری را کاهش می‌دهد. زیرا باعث افزایش تراکم و کاهش فضاهای باز افزایش ترافیک و سروصدا و مشکلات مربوط به پارکینگ و مانند آن می‌شود حال آنکه این سیاست‌ها منطبق با اصول پایداری محسوب می‌شوند. یکی از جنبه‌های زیست‌پذیری ابعاد اقتصادی و اجتماعی است. دو مورد اساسی در مورد این چشم انداز وجود دارد: معیشت و پایداری اکولوژیکی. معیشت به معنای کار نزدیک به محل زندگی، دستمزدهای متناسب با کرایه‌ها و دسترسی به خدماتی که برای ایجاد یک سکونتگاه سالم ضروری به نظر می‌رسند. پایداری اکولوژیکی به این معنی است که معیشت باید پایدار باشد بدین معنی که اگر مشکل مسکن و کار تنها از طریقی قابل حل باشد که موجب تخریب محیط‌زیست گردد باید مسئله را به نحو صحیح و فاقد تهدید محیط حل نمود. اصول زیست‌پذیری غالباً شامل اهداف محیط‌ زیستی ، اقتصادی و برابری می‌باشد که در واقع اجزای مورد نیاز برای حرکت به سمت پایداری است. پایداری و زیست‌پذیری دارای همپوشی‌های اساسی باهم هستند و در واقع بهبود پایداری موجب بهبود زیست‌پذیری می‌شود (Alzaim et al., 2024; Evans, 2002).

شکل 1. نقش تعامل بین محیط‌زیست، اجتماع و اقتصاد در شکل­گیری زیست‌پذیری (یافته‌های نگارنده، 1405)

Figure 1. The role of interaction between environment, society, and economy in shaping livability (Author's findings, 1405)

روش‎شناسی پژوهش

تحقیق از نظر روش و ماهیت توصیفی- تحلیلی بوده و از حیث هدف پژوهش در دسته تحقیقات کاربردی قرار دارد. برای جمع‌آوری اطلاعات پژوهش، مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی انجام‌گرفته که ابزارهای مطالعات میدانی، شامل مشاهده، مصاحبه و پرسشنامه بوده‌است. جامعه آماری این پژوهش شامل کارشناسان شهرداری منطقه 12 تهران می‌باشد و روش نمونه‌گیری تصادفی خوشه‌ای است. برای تجزیه‌وتحلیل اطلاعات از تکنیک تاپسیس استفاده شده‌است. در روش در این الگوریتم، فرض براین است که مطلوبیت هر شاخص به طور یکنواخت افزایشی (یا کاهشی) است. بدان صورت که بهترین ارزش موجود از یک شاخص نشان‌دهنده ایده‌آل مثبت بوده و بدترین ارزش موجود از آن مشخص کننده ایده‌آل منفی خواهدبود. همچنین شاخص‌ها مستقل از هم هستند. در ضمن فاصله یک گزینه از ایده‌آل مثبت (یا منفی) ممکن است به صورت اقلیدسی از (توان دوم) و یا به صورت مجموع قدر مطلق از فواصل خطی (معروف به فواصل بلوکی) محاسبه گردد، که این امر بستگی به تبادل و جایگزینی در بین شاخص‌ها دارد. جهت بهره‌برداری از این تکنیک، مراحل زیر به اجرا گذاشته می‌شود (Kabir & Thakurta, 2024; Opricovic & Tzeng, 2004; Saha et al., 2022).

محدوده مورد مطالعه

محدوده منطقه ۱۲ با مساحت ۱۶۰۰ هکتار است و عمر ۷۳ درصد بافت این منطقه بیش از ۲۰۰ سال می‌باشد. ۴۳/۳ درصد منطقه از گستره‌ها و پهنه‌های شاخص تشکیل‌شده و در ۱۵/۵ درصد از طول لبه‌های شهری (سیمای خیابان) هنوز بدنه‌های ارزشمند یافت می‌شود (مجموع طول خیابان‌های اصلی منطقه نزدیک به ۵۸ کیلومتر است). منطقه ۱۲ از شمال به خیابان انقلاب دارای نقاط عطف میدان فردوسی، پیچ شمیران، لاله‌زار، پل چوبی، از غرب به خیابان حافظ و خیابان وحدت اسلامی با نقاط عطف میدان تاریخی حسن‌آباد (هشت گنبدان)، میدان وحدت اسلامی (شاهپور)، چهارراه وحدت اسلامی (چهارراه شاهپور) و از جنوب به خیابان شوش با نقاط عطف خیابان جهان‌پهلوان تختی، یخچال و میدان غار و از شرق خیابان ۱۷ شهریور (شهباز سابق) با نقاط عطف خیابان شهید کفایی امانی و خیابان خورشید، خیابان مجاهدین، زیرگذر امیرکبیر و اتوبان شهید محلاتی محدود می‌شود (Kangarani Farahani et al., 2021). این منطقه با قدمتی به تاریخچه تهران و بناهایی زیبا که بافت تجاری آن غلبه‌ی سیری‌ناپذیری را در این منطقه پیدا کرده، ولی هنوز صفا و صمیمیت محلات آن تداعی‌کننده تهران قدیم در اذهان است. منطقه‌ای با مساجد عظیم و متبرک و زیبا با امامزاده‌هایی از سلاله ائمه اطهار (ع) و مهم‌تر از آن محبان اهل‌بیت عصمت و طهارت که کوچه‌به‌کوچه و محله به محله آن را به محبت اهل‌بیت (ع) مصفا و حسینیه و تکیه و هیئت بنا کرده‌اند و آتشکده‌های آن نیز علی‌رغم تاریخ کهن مکان عبادی و زیارتی عزیزان اقلیت دینی کشور است. کاروانسرای خانات در چهارراه مولوی که معروف به نگین گردشگری تهران است بسیار جالب و دیدنی می‌باشد (Pour Ahmad et al., 2021).

شکل 2. موقعیت جغرافیایی منطقه 12 شهرداری تهران (شهرداری منطقه 12، 1397)

Figure 2. Geographical location of District 12 of Tehran Municipality (District 12 Municipality, 2018(

یافته­ها و بحث

باتوجه به بررسی زیست‌پذیری شهرها در راستای توسعه پایدار شهری (منطقه 12 شهرداری تهران) 20 شاخص از وضعیت موجود منطقه استخراج شده‌است که بعد از دادن امتیاز به شاخص‌ها، 20 شاخص را به اعداد استاندارد تبدیل کرده و فاصله هر شاخص را تا حد ایده‌آل و غیرایده‌آل تعیین نموده و در نهایت به رتبه‌بندی شاخص‌ها می‌پردازیم که  به شرح زیر می‌باشد. دراین مرحله برای رتبه‌بندی هر یک از شاخص‌های مورد ارزیابی از تکنیک چندمعیاره تاپسیس استفاده شده‌است که مراحل اجرای آن این‌گونه است که:

بعد از محاسبه وزن شاخص­ها، اعداد نرمالیزه شده را در وزن­ هر یک از شاخص­ها ضرب شده و ماتریس استاندارد داده­ها ایجاد خواهد شد:

W = {            

تعیین راه حل ایده­آل و ایده­آل منفی:

 در این مرحله با استفاده از داده­های ماتریس استاندارد، بالاترین عملکرد ک و پایین‌ترین عملکرد (A-) هر شاخص از رابطه­های زیر محاسبه می‌گردد:

A+ = {(Max Vij| j ، (Min Vij-| |i= {1، 2، 3، …، m})} ، J = {1، 2، 3، . . . ، n)

A- = {(Min Vij| j ، (Max Vij-| |i= {1، 2، 3، …، m})} ، J- = {1، 2، 3، . . . ، n)

محاسبه اندازه فاصله هر گزینه از ایده­آل و ایده­آل منفی:

 در این مرحله اقدام به تعیین معیار فاصله‌ای برای آلترنتیوهای حداکثر و حداقل می‌شود، که فرمول محاسبه آن به شرح زیر می‌باشد:

di+= ²                                                                                                                                                  

di- = ²

براساس فرمول بالا اقدام به تعیین فاصلی نسبی تا برترین معیار می‌شود سپس براساس آن انواع معیارها از لحاظ حداکثر و حداقل  رتبه بندی می شود.

جدول 1. ماتریس شاخص‌ها زیست‌پذیری محلات منطقه 12 تهران

Table 1. Matrix of Livability Indicators for Neighborhoods in Tehran's District 12

منبع: (یافته‌های نگارنده، 1405)

مقادیر شاخص‌های زیست‌پذیری محلات به توان 2 رسانده می‌شود تا جدول شماره 2 شکل بگیرد.

جدول 2. ماتریس مجذور شده شاخص‌های زیست‌پذیری منطقه 12 تهران

Table 2. Squared Matrix of Livability Indicators for Tehran's District 12

منبع: (یافته‌های نگارنده، 1405)

مقادیر اصلی شاخص های بدست آمده در جذر به‌دست‌آمده همان شاخص به دست می‌آید این مقادیر به‌دست‌آمده داده‌های نرمال شده شاخص‌های اصلی می‌باشند که فاقد مقیاس هستند.

جدول 3. ماتریس نرمال شده وزنی شاخص‌های زیست‌پذیری منطقه 12 شهرداری تهران

Table 3. Weighted Normalized Matrix of Liveability Indicators for District 12 of Tehran Municipality

منبع: (یافته‌های نگارنده، 1405)

شناسایی راه‌حل‌های ایده‌آل مثبت و ایده‌آل منفی از طریق شاخص‌های زیست‌پذیری منطقه 12 وزنی نرمال شده بدست می‌آید. در این ماتریس براساس شاخص‌ها یعنی مثبت یا منفی بودن آن‌ها، گزینه ایده‌آل و غیرایده‌آل بدست می‌آید.

جدول 4. آیده‌آل‌های مثبت و منفی برای هر شاخص زیست‌پذیری

Table 4. Positive and Negative Ideals for Each Livability Indicator

منبع: (یافته‌های نگارنده، 1405)

در این مرحله با توجه به نوع شاخص (ازنظر مثبت یا منفی بودن ) فاصله هر معیار یا راه‌حل با راه‌حل ایده‌آل و راه غیرایده‌آل محاسبه شده است و محلات مورد بررسی را به‌صورت نزولی مرتب شده‌اند. هرچقدر مقدار C  بزرگ‌تر باشد بهترین راه حل ایده آیده ال محسوب می‌شود. براساس داده‌های بررسی‌شده در مورد زیست‌پذیری محلات منطقه 12 تهران محله ایران با 967/0 امتیاز رتبه یک و محله قیام با امتیاز 914/0 بیشترین امتیاز زیست‌پذیر بودن را به خود اختصاص دادند. در مقابل محله هرندی و امام‌زاده یحیی به ترتیب با 082/0 و 220/0 کمترین امتیاز به خود اختصاص دادند و آخرین رتبه ازنظر زیست‌پذیری را به خود اختصاص دادند.

نتیجه‌گیری

نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که زیست‌پذیری شهری به عنوان یک مفهوم کلیدی، نقش واسطه‌ای بین شرایط موجود شهری و اهداف گسترده‌تر توسعه پایدار شهری ایفا می‌کند. بر اساس یافته‌های حاصل از تکنیک تاپسیس، تفاوت‌های قابل‌توجهی در سطح زیست‌پذیری محلات منطقه ۱۲ تهران مشاهده شد. محله ایران با امتیاز ۹۶۷/۰ در بالاترین سطح و محله هرندی با امتیاز ۰۸۲/۰ در پایین‌ترین سطح زیست‌پذیری قرار دارند. این نابرابری‌های فضایی نشان‌دهنده الگوهای نابرابر توسعه شهری در منطقه است و لزوم مداخلات هدفمند برنامه‌ریزی را آشکار می‌سازد.

از میان شاخص‌های مورد بررسی، «مسکن با کیفیت خوب» بیشترین تأثیر را در زیست‌پذیری محلات داشته است. پس از آن، «کیفیت محیط فیزیکی و کاربری‌های سازگار با محیط» و «کیفیت زیرساخت‌های شهری» به ترتیب در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. در مقابل، شاخص‌های «کاهش آلودگی‌های محیطی»، «دسترسی به خدمات مالی» و «فرصت‌های شغلی» امتیازات پایین‌تری کسب کردند که نشان‌دهنده ضعف در این ابعاد است.

نتایج این تحقیق تأیید می‌کند که توسعه پایدار شهری نه‌تنها از طریق راهبردهای بلندمدت محیط‌ زیستی  محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند بهبود فوری و عملیاتی شرایط زندگی روزمره ساکنان است. بنابراین، ارتقای زیست‌پذیری باید به عنوان یک رویکرد عملی و قابل‌اندازه‌گیری برای پیشبرد اهداف پایداری در بافت‌های تاریخی و مرکزی شهرها مانند منطقه ۱۲ تهران در نظر گرفته شود.

از سوی دیگر نگاهی به مطالعات و پژوهش‌های انجام شده از دو جهت، پژوهش حاضر را متمایز می‌سازد: اول، ابعاد و شاخص‌های مورد مطالعه پژوهش حاضر می‌باشد که نسبت به سایر مطالعات مشابه، کامل‌تر و جامع‌تر و در برگیرنده ابعاد متنوع‌تری می‌باشد. دوم، تلاش برای درک علل، فرآیند‌ها و زمینه‌های تأثیرگذار و بوجود آورنده زیست‌پذیری می‌باشد. چراکه اکثریت تحقیقات انجام شده درباره زیست‌پذیری شهری اساسا به تعریف، ابعاد، شاخص‌ها و روش‌های اندازه‌گیری این مفهوم پرداخته‌اند.

به منظور بهبود زیست‌پذیری در منطقه ۱۲ تهران، پیشنهاد می‌شود که سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان شهری سرمایه‌گذاری در حوزه‌های زیر را در اولویت قرار دهند:

-        بهبود کیفیت مسکن: با تأکید بر نوسازی بافت‌های فرسوده محلات منطقه 12 و تأمین مسکن ارزان‌قیمت برای اقشار کم‌درآمد

-        حفظ کاربری‌های موجود: از طریق ممانعت و جلوگیری از تغییر بیشتر کاربری‌ها در منطقه، اختلاط کاربری‌ها

-        ارتقای کیفیت محیط زیست: از طریق کاهش آلودگی‌های هوا و صدا به دلیل افزایش جمعیت روزانه به سمت بازار، افزایش فضای سبز و مدیریت پایدار پسماند

-        توسعه حمل‌ونقل عمومی: با گسترش شبکه حمل‌ونقل و بهبود دسترسی به ایستگاه‌های موجود چون مترو، اتوبوس و تاکسی

-        افزایش فرصت‌های شغلی:  با حمایت از کسب‌وکارهای کوچک و محلی براس ساکنان منطقه

-        تقویت مشارکت شهروندی: از طریق ایجاد سازوکارهای مشارکت محلی و توانمندسازی ساکنان

-        ارتقای عدالت اجتماعی: با توزیع عادلانه خدمات و امکانات منطقه‌ای در بین تمام محلات

اجرای این اقدامات نه‌تنها کیفیت زندگی ساکنان را بهبود می‌بخشد، بلکه پایداری و تاب‌آوری طولانی‌مدت منطقه را نیز تقویت می‌کند. همچنین پیشنهاد می‌شود در پژوهش‌های آینده، روابط پویا بین شاخص‌های زیست‌پذیری مورد بررسی قرار گیرد، مطالعات تطبیقی بین مناطق مختلف شهری تهران انجام شود و چارچوبی جامع برای پایش و ارزیابی پیشرفت به سوی اهداف توسعه پایدار شهری تدوین گردد.