با گسترش سریع ابزارهای مولد و تحلیلی مبتنی بر هوش مصنوعی، به ویژه مدلهای زبانی بزرگ، سامانههای یادگیری عمیق برای بازنمایی دانش و الگوریتمهای بهینهسازی هوشمند در نظام نشر علمی، ضرورت بازتعریف دقیق مرزهای مسئولیت، شفافیت و اصالت آکادمیک بیش از پیش آشکار شده است.
نشریه «راهبردهای علوم مهندسی و مدیریت سیستمهای پایدار» به عنوان یکی از نشریات میانرشتهای که در تلاقی مهندسی سیستمها، پایداری محیطزیستی، مدیریت منابع و سیاستگذاری فناوری فعالیت میکند، خود را موظف به تدوین چارچوبی میداند که ضمن بهرهمندی از قابلیتهای هوش مصنوعی، از یکپارچگی علمی، حریم خصوصی، اصالت محتوا و فرایند داوری همتا محافظت نماید.
این شیوهنامه بر اساس رهنمودهای کمیته اخلاق در نشر(COPE)، اعلامیه وست مینستر در خصوص اخلاق هوش مصنوعی در نشر و تجارب ناشران برجسته نظیر الزویر، اشپرینگر و تیلور اند فرانسیس تهیه شده است. هرگونه استفاده از هوش مصنوعی در تمامی مراحل چرخه حیات مقاله – از ایدهپردازی و نگارش تا داوری و انتشار – تابع قواعد مندرج در این سند خواهد بود. هوش مصنوعی هرگز به عنوان نویسنده یا همکار نویسنده شناخته نمیشود و تمام مسئولیت محتوای نهایی و دقت یافتهها با پدیدآورندگان انسانی است.
نویسندگان محترمی که قصد ارسال مقاله به این نشریه را دارند، موظفند پیش از اقدام به بارگذاری نسخه خطی، این شیوهنامه را با دقت مطالعه کرده و تعهد خود به رعایت آن را در قالب فرم تکمیلشده به همراه فایل مقاله ارسال نمایند.
استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش و نگارش به هیچ وجه به خودی خود تخلف محسوب نمیشود، بلکه شرط اصلی، شفافیت کامل و حفظ مسئولیت انسانی بر تمامی اجزای اثر است. بدین معنا که اگر نویسنده یا نویسندگان از ابزارهای هوش مصنوعی برای پیشپردازش دادهها، بازنویسی جملات، ترجمه منابع، بهبود ساختار زبان، تولید کد شبیهسازی، بهینهسازی پارامترهای مدل، یا حتی ایدهپردازی اولیه استفاده کردهاند، باید دقیقاً مشخص کنند که کدام ابزار با چه نسخهای و در کدام بخش از مقاله دخالت داشته است. این افشا در بخشی مجزا با عنوان «بیانیه مشارکت هوش مصنوعی» در انتهای متن اصلی و پیش از فهرست منابع الزامی است. هرگونه کتمان استفاده از هوش مصنوعی، به ویژه در تحلیل دادهها، خلق نمودارها و ارایه نتایج آماری، به منزله سوءرفتار پژوهشی تلقی شده و طبق آییننامه تخلفات نشر با نویسنده یا نویسندگان متخلف برخورد خواهد شد که بسته به شدت تخلف میتواند تا رد فوری مقاله و محرومیت دائمی از ارسال آثار جدید ادامه یابد.
نویسندگان باید آگاه باشند که هیچ ابزار هوش مصنوعی نمیتواند مسئولیت استناددهی صحیح، تأیید اصالت نقل قولها و عدم وجود سرقت علمی را بر عهده گیرد. بنابراین بازبینی انسانی کلیه استنادات، اطمینان از عدم تولید خودکار مراجع جعلی توسط هوش مصنوعی و کنترل همپوشانی متن با آثار پیشین، به عهده نویسندگان است. همچنین، در پژوهشهایی که از مدلهای هوش مصنوعی به عنوان یکی از ابزارهای اصلی روششناسی استفاده شده است – برای نمونه، طراحی یک سامانه توصیهگر برای مدیریت انرژی پایدار با بهرهگیری از یادگیری تقویتی عمیق – نویسندگان موظفند کدها، دادهها و فرادادههای مربوط به آموزش و آزمون مدل را به نحوی در اختیار داوران و دبیر علمی قرار دهند که قابلیت بازتولیدپذیری کامل نتایج وجود داشته باشد. در غیر این صورت، مقاله حتی در صورت مطلوبیت سایر بخشها، به دلیل نقص در اصالتپذیری و عدم تطابق با اصول روش علمی رد خواهد شد.
در بخش نتایج و تحلیلها، اگر نویسندگان از الگوریتمهای هوش مصنوعی برای استخراج الگوها، خوشهبندی شاخصهای پایداری، یا پیشبینی رفتار سیستمهای مهندسی بهره بردهاند، لازم است شاخصهای ارزیابی مدل (نظیر دقت، فراخوانی، ضریب تبیین، ریشه میانگین مربعات خطا) و روش اعتبارسنجی (مانند اعتبارسنجی متقابل، مجموعه آزمون مجزا) را به طور شفاف بیان کرده و نشان دهند که تحلیل نهایی توسط انسان بازبینی و تأیید شده است. فرض بر این است که هرگونه خطای سیستمی، سوگیری الگوریتمی، یا شکست در تعمیمپذیری مدل، تحت مسئولیت نویسندگان است و نشریه هیچ گونه مسئولیت تضمین خروجیهای تولیدشده با هوش مصنوعی را نمیپذیرد. همچنین، نویسندگان نباید به هوش مصنوعی اجازه دهند که محتوای حساس، دادههای خام طبقهبندیشده، یا اطلاعات شناسنامهای مربوط به مؤسسات یا افراد را از طریق ارسال به سرورهای بیرونی افشا کند. در صورت استفاده از ابزارهای ابری هوش مصنوعی، نویسندگان متعهد میشوند که ابتدا دادهها را به طور کامل ناشناسسازی کرده و تأییدیه کمیته اخلاق مؤسسه خود را دریافت نمایند. عدم رعایت این بند، نقض آشکار حریم خصوصی و امنیت دادهها محسوب شده و پیگرد قانونی و صنفی به دنبال خواهد داشت.
در نهایت، نویسندگان باید توجه داشته باشند که استفاده از هوش مصنوعی صرفاً برای بهبود دستوری و روانی جملات – بدون تغییر در محتوای علمی – معمولاً بدون نیاز به ذکر در بیانیه هوش مصنوعی پذیرفته میشود، مشروط بر اینکه هیچیک از مفاهیم تخصصی مهندسی سیستمهای پایدار تحریف نشود. با این حال برای احتیاط و رعایت بالاترین سطح شفافیت، حتی چنین کاربردی نیز میتواند در بخش «سپاسگزاری» به طور اختصاری اعلام شود. توصیه اکید نشریه به نویسندگان این است که هرگز به هوش مصنوعی اعتماد مطلق نکنند و هر خروجی را با مراجع معتبر و دانش تخصصی خود مقابله کنند.
ویراستاران نشریه – اعم از ویراستاران زبان تخصصی، ویراستاران فنی و ویراستاران ساختاری – در مواجهه با نسخههایی که نویسندگان آنها استفاده از هوش مصنوعی را اعلام کردهاند، موظف به رعایت رویهای دقیق، بیطرفانه و منطبق با اصول حرفهای ویرایش علمی هستند. ویراستار زبان نمیتواند صرفاً به این دلیل که نویسنده از ابزار هوش مصنوعی در بهبود نگارش بهره برده، مقاله را رد کند، بلکه باید کیفیت نهایی متن را ارزیابی نماید. با این حال، اگر علائم متنی مانند ساختارهای تکراری، سبک نوشتاری غیرانسانی، جملهبندی مصنوعی، عدم انسجام منطقی بین پاراگرافها، یا استفاده نادرست از اصطلاحات تخصصی مهندسی سیستمهای پایدار مشاهده کند که حاکی از عدم بازبینی کافی توسط نویسنده است، میتواند با ذکر دلایل فنی، متن را برای بازبینی عمیق به نویسنده عودت دهد. در چنین مواردی ویراستار باید دقیقاً بنویسد که کدام بخشها نیازمند بازنویسی انسانی است و اگر ابزار هوش مصنوعی به نحوی معنای اصلی را تغییر داده یا شفافیت علمی را کاهش داده، از مؤلف بخواهد که مداخله مستقیم خود را اعمال کند.
ویراستاران فنی که مسئول یکدستی نشانهگذاری، فرمولها واحدها و ارجاعات درونمتنی هستند، مجاز به استفاده از ابزارهای کمکی هوش مصنوعی برای تشخیص ناهماهنگیهای صوری نیستند، مگر اینکه این ابزارها در محیط محلی و ایمن ناشر اجرا شوند و هیچ دادهای به سرورهای خارجی ارسال نشود. همچنین ویراستار فنی نباید محتوای علمی مقاله را با یک مدل زبانی بزرگ تحلیل کند تا مبادا مفاد محرمانه یا ایدههای جدید افشا شود.
اگر ویراستار فنی به هر دلیلی از یک ابزار هوش مصنوعی برای کمک به ویرایش فرمولهای پیچیده یا تبدیل خودکار فرمت مراجع استفاده کند، موظف است این امر را در گزارشی داخلی به دبیر اجرایی نشریه اعلام کرده و تأیید نماید که خروجی نهایی را شخصاً کنترل کرده است. در مواردی که ویراستار فنی به متنی برمیخورد که به شدت به متن تولیدشده توسط هوش مصنوعی شباهت دارد – برای نمونه، استفاده فراوان از عبارات کلیشهای مانند «در نتیجه، بدیهی است که...» یا «به طور خلاصه، میتوان گفت...» بدون ارتباط منطقی با محتوای بومی مقاله – میتواند این موضوع را به عنوان یک نکته در گزارش خود به دبیر تخصصی یادآور شود، هرچند تصمیم نهایی در خصوص پذیرش یا رد مقاله بر عهده دبیر تخصصی و سردبیر خواهد بود.
ویراستاران از پذیرش نسخههایی که هوش مصنوعی در آنها به عنوان نویسنده معرفی شده است، اکیداً خودداری کرده و بلافاصله مراتب را به سردبیر گزارش میکنند. همچنین، اگر ویراستاری مشاهده کند که نویسنده در فرایند پاسخ به ویرایش از هوش مصنوعی برای تولید پاسخهای قالبی و غیرتخصصی استفاده کرده – مثلاً مجموعهای از جملات از پیش ساخته که به انتقادات ویراستار پاسخ نمیدهد – میتواند چنین اقدامی را نوعی دور زدن فرایند داوری و ویرایش تلقی کند و مراتب را جهت اقدام انضباطی به کمیته اخلاق نشر ارجاع دهد. نشریه تأکید میکند که کمک هوش مصنوعی به ویراستاران نیز همچنان باید با احتیاط و تحت نظارت مستقیم انسانی انجام شود و ویراستار همواره مسئول نهایی کیفیت نسخه منتشرشده است.
سردبیر و دبیران تخصصی نشریه به عنوان عالیترین مرجع تصمیمگیری در خصوص سیاستهای هوش مصنوعی و نظارت بر حسن اجرای این شیوهنامه عمل میکنند. سردبیر موظف است پیش از شروع هر دوره انتشار، نشست توجیهی برای دبیران تخصصی ویراستاران و اعضای هیئت تحریریه برگزار کرده و آخرین تحولات فناوریهای هوش مصنوعی مولد و روشهای تشخیص آن را تشریح نماید. همچنین، سردبیر باید اطمینان حاصل کند که فرمهای ارسال مقاله، راهنمای نویسندگان و قالبهای تعهدنامه به صورت پویا و متناسب با این شیوهنامه بهروزرسانی شدهاند. در مواردی که گزارش تخلفی در خصوص استفاده غیرشفاف از هوش مصنوعی به دفتر نشریه واصل میشود، سردبیر موظف است در اولین فرصت، دبیر تخصصی مرتبط و در صورت لزوم یک داور ثالث بیطرف را به عنوان کارشناس هوش مصنوعی تعیین کرده و فرایند رسیدگی را آغاز نماید. این فرایند شامل بررسی متن مقاله با ابزارهای تشخیص هوش مصنوعی (البته با آگاهی از نرخ خطای مثبت و منفی این ابزارها)، تطبیق بیانیه هوش مصنوعی ارائهشده توسط نویسندگان با محتوای واقعی و درخواست مستندات تکمیلی (نظیر لاگ نسخهها، کدها، یا فایلهای میانی) از نویسندگان است.
دبیر تخصصی که مسئول ارزیابی علمی مقاله و انتخاب داوران است، باید پیش از ارسال مقاله به داوری، بیانیه هوش مصنوعی نویسندگان را مطالعه کرده و در صورت قانعنشدن از شفافیت آن، مقاله را با درخواست توضیح تکمیلی به نویسنده عودت دهد. دبیر تخصصی نمیتواند به صرف استفاده از هوش مصنوعی، مقاله را از چرخه داوری خارج کند مگر اینکه استفاده از هوش مصنوعی در موارد ممنوعه مانند تولید جعلی دادهها یا استنادات جعلی باشد. همچنین، دبیر تخصصی موظف است داوران را از وجود چنین بیانیهای مطلع ساخته و به آنان گوشزد کند که داوری باید بر اساس محتوای علمی مقاله باشد، نه بر اساس فناوری به کاررفته در نگارش آن.
در صورتی که دبیر تخصصی خود هنگام نگارش گزارش یا ارزیابیهایش از هوش مصنوعی استفاده کند – برای نمونه برای بازنویسی بهتر توصیههای خود به نویسندگان – باید این موضوع را به سردبیر گزارش داده و اطمینان حاصل کند که هیچ اطلاع محرمآنهای از مقاله به ابزار هوش مصنوعی ارسال نشده است. استفاده شخصی دبیر تخصصی از هوش مصنوعی برای ویرایش زبان گزارش داوری مانعی ندارد، اما نباید محتوای اصلی قضاوت علمی را به هوش مصنوعی واگذار کند.
اگر دبیر تخصصی به این نتیجه برسد که یک مقاله به دلیل تکیه بیش از حد بر هوش مصنوعی فاقد عمق تحلیلی، خلاقیت یا اصالت لازم است، باید دلایل علمی خود را به روشنی در گزارش نهایی بنویسد و صرفاً به برچسب «تولیدشده با هوش مصنوعی» اکتفا نکند.
سردبیر حق دارد برای موارد پیچیده که مرز میان کمک مجاز و غیرمجاز هوش مصنوعی مبهم است، نظر کارگروه ویژه متشکل از سه نفر از اعضای هیئت تحریریه را بخواهد و رأی آن کارگروه برای تصمیمگیری نهایی ملاک خواهد بود. تمام تصمیمهای سردبیر و دبیران تخصصی در خصوص استفاده از هوش مصنوعی باید مستند و بدون نام نویسندگان در پرونده داخلی نشریه بایگانی شود تا در صورت اعتراض، امکان بازبینی و ممیزی وجود داشته باشد. نشریه سالانه گزارشی عمومی از تعداد موارد نقض این شیوهنامه و اقدامات تأدیبی انجامشده منتشر میکند، بدون آنکه نام افراد یا مؤسسات آنان فاش شود.
داوران این نشریه موظفند پیش از پذیرش دعوت به داوری، اعلام کنند که آیا حاضرند مقالهای را داوری کنند که نویسندگان آن از هوش مصنوعی در مراحل مختلف پژوهش و نگارش استفاده کردهاند. امتناع از داوری چنین مقالاتی به دلیل اصول شخصی داور محترم شمرده میشود، اما تبعیض قائل شدن میان مقالات بر اساس نوع ابزار هوش مصنوعی (برای نمونه قبول مقاله با هوش مصنوعی شرکت خاص و رد مقاله با هوش مصنوعی دیگر) مصداق بیاخلاقی حرفهای است.
داور موظف است محتوای مقاله را صرفاً بر پایه اصالت علمی، صحت روششناسی، استحکام استدلالها، تناسب با حیطه تخصصی نشریه و کیفیت ارجاعات ارزیابی کند و استفاده از هوش مصنوعی به خودی خود نه باعث امتیاز مثبت میشود و نه امتیاز منفی. با این حال، اگر داور شواهد متقنی بیابد که نویسندگان از هوش مصنوعی برای تولید دادههای ساختگی، جعل نتایج، یا استناد به منابع ناموجود استفاده کردهاند، باید این موارد را به طور مشخص و با ذکر شواهد در گزارش خود به دبیر تخصصی منعکس کند.
داور هرگز نباید متن کامل مقاله را بدون رعایت اصل محرمانگی وارد یک ابزار هوش مصنوعی عمومی مانند ChatGPT یا Claude کند، چراکه این عمل منجر به افشای محتوای منتشرنشده و نقض جدی حریم نویسندگان و نشریه میشود. در صورت نیاز داور به کمک هوش مصنوعی برای روشن شدن یک مفهوم تخصصی مهندسی پایداری، فقط مجاز است پرسشهای عمومی و غیرمرتبط مستقیم با متن مقاله بپرسد – برای نمونه «تفاوت بین رویکرد ارزیابی چرخه حیات و رویکرد ردپای کربن در سیستمهای انرژی چیست؟» – و هرگز نباید جملات نقلقولشده مستقیم از مقاله را در پرامپت خود وارد کند.
در گزارش داوری، اگر داور قصد داشته باشد از ابزار ترجمه یا بازنویسی هوشمند برای بهبود زبان گزارش خود استفاده کند، اشکالی ندارد، اما باید این موضوع را به دبیر تخصصی اعلام نماید. همچنین، داور باید مراقب باشد که تشخیص متن تولیدشده توسط هوش مصنوعی صرفاً بر اساس «حس» شخصی نباشد و در صورت ادعای تولید مصنوعی بودن بخشی از مقاله، شواهد عینی مانند ناسازگاری سبکی، تناقض درونی در اصطلاحات تخصصی، یا ارجاعات نادرست به روشهای خاص مهندسی سیستمها ارائه دهد.
داور میتواند در موارد مشکوک از دبیر تخصصی بخواهد که نویسنده ملزم به ارائه فایلهای میانی یا نسخه پیشنویس اولیه مقاله شود تا میزان دخالت انسانی روشن گردد. در نهایت، داوران باید توجه داشته باشند که نشریه به قضاوت تخصصی آنان احترام میگذارد، اما انتظار میرود که داوری را با نگاهی بیطرفانه و عاری از هرگونه سوگیری علیه فناوریهای نوین هوش مصنوعی انجام دهند.
خوانندگان نشریه، پژوهشگران، مهندسان سیستمهای پایدار، اساتید، دانشجویان تحصیلات تکمیلی و عموم علاقهمندان به حوزه راهبردهای مهندسی پایدار نیز در قبال این شیوهنامه وظایف و حقوقی دارند. نخستین حق خوانندگان، دسترسی به بیانیه شفاف و قابل فهمی است که در هر مقاله منتشرشده، میزان و نحوه استفاده از هوش مصنوعی را آشکار میسازد. اگر خواننده پس از مطالعه مقاله به این نتیجه برسد که بیانیه هوش مصنوعی یا ناقص است یا با محتوای مقاله مطابقت ندارد، میتواند با ذکر دلایل فنی، موضوع را از طریق سامانه نشریه به سردبیر گزارش کند. چنین گزارشی با محرمانگی کامل بررسی شده و اگر منجر به اثبات تخلف شود، نشریه نسبت به اصلاح پرونده یا در صورت لزوم انتشار یادداشت تعلیق یا ابطال مقاله اقدام خواهد نمود. خوانندگان حق دارند در قالب نامه به سردبیر یا تحلیلهای انتقادی، به استفادههای نادرست یا افراطی از هوش مصنوعی در مقالات منتشرشده اعتراض کنند و نشریه موظف است ظرف سه ماه کاری به این اعتراضات پاسخ مستدل دهد.
از سوی دیگر، خوانندگان باید آگاه باشند که بازتولید بخشهایی از مقالات منتشرشده توسط هوش مصنوعی و استفاده مجدد از آنها در پژوهشهای خود، مشمول قوانین کپی رایت و سرقت علمی است. به این معنا که اگر خواننده با کمک هوش مصنوعی، پاراگرافی از مقاله نشریه را بازنویسی کرده و در نوشته خود بدون استناد معتبر به کار برد، این عمل نقض اصالت علمی محسوب میشود. نشریه از خوانندگان میخواهد که در صورت استفاده از محتوای مقالات در سامانههای هوش مصنوعی، مرز میان الهامگیری و کپیبرداری را رعایت کرده و همواره به اصل ارجاع دقیق پایبند باشند. همچنین، خوانندگانی که خود نیز قصد ارسال مقاله به این نشریه یا سایر مجلات معتبر را دارند، میتوانند از الگوهای شفافیت ارائهشده در این شیوهنامه به عنوان استانداردی برای گزارش استفاده از هوش مصنوعی بهره ببرند. ترویج فرهنگ شفافیت در استفاده از هوش مصنوعی، یکی از اهداف راهبردی نشریه است و خوانندگان به عنوان بخشی از جامعه علمی، در تحقق این هدف نقش حیاتی ایفا میکنند.
این شیوهنامه از تاریخ 19 خرداد 1405 در شورای سیاستگذاری نشریه تصویب شده، از آن به بعد لازمالاجرا بوده و تمام فرآیندهای اجرایی نشریه مشمول آن خواهند بود. هیئت تحریریه موظف است هر سال این شیوهنامه را با پیشرفتهای فنی در حوزه هوش مصنوعی، الگوریتمهای تشخیص متن مصنوعی و استانداردهای بینالمللی اخلاق نشر تطبیق دهد و نسخه بهروز شده را در وبگاه نشریه و سامانه ارسال مقالات منتشر کند.
در مواردی که ابهام یا تعارض در تفسیر این شیوهنامه پدید آید، نظر نهایی با سردبیر و در موارد حساس با کارگروه اخلاق نشر نشریه خواهد بود و در صورت لزوم از کمیته اخلاق در نشر (COPE) استعلام میشود. نشریه اعلام میدارد که هدف غایی از تدوین این شیوهنامه، نه محدودسازی نوآوری، بلکه تضمین اعتمادپذیری، بازتولیدپذیری و مسئولیتپذیری در عصر هوش مصنوعی است. جامعه علمی مهندسی سیستمهای پایدار باید با رعایت این اصول، از توان هوش مصنوعی به عنوان ابزاری در خدمت پایداری و پیشرفت دانش بهره گیرد، نه وسیلهای برای دور زدن مسئولیت انسانی.