نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسنده English
Objective: Drawing on a literature review on ecotourism and sustainable tourism in protected areas, the study aims to propose an environmental planning framework for Iran that reflects the country’s climatic, geographic, cultural, and institutional contexts and can serve as a model for the sustainable conservation of sensitive ecosystems and the sustainable management of tourism. This study seeks to answer the following questions: What are the key opportunities, challenges, and research gaps in managing ecotourism in protected areas? How can an indigenous, sustainability-oriented framework for Iran be adapted to the country’s specific climatic, institutional, and environmental conditions? Method: This study conducted a systematic review of the literature on ecotourism, sustainable tourism, environmental planning, and protected areas. Persian and English keywords were searched across ScienceDirect and Google Scholar for 2020–2026. After screening and the removal of duplicates, 21 articles were selected for final analysis. Results: Findings reveal that nature-based tourism in protected areas can strengthen local economies, yet significant challenges persist, including land-use changes, pollution, socio-cultural disruptions, climate change impacts, human–wildlife conflicts, and inadequate infrastructure. The literature emphasizes carrying capacity, stakeholder education, participatory planning, collaborative governance, and robust legal frameworks as key management strategies. The review also reveals a clear research gap: most Iranian studies are confined to local or regional scales, focusing on individual sites without offering a coherent, transferable framework, while international findings require substantial adaptation to Iran’s specific conditions. Conclusions: This study proposes a locally adapted framework based on environmental protection, economic development, community participation, ecosystem vulnerability, carrying capacity, and sound policy-making. It accounts for Iran’s arid and semi-arid climate, institutional misalignment, and competition over scarce water resources. The result is a framework in which carrying capacity is climate-sensitive, zoning is institutionally aligned, participation is livelihood-oriented and grounded in equitable benefit-sharing, and monitoring is adaptive and data-driven. This model provides an operational basis for strategic ecotourism planning, facilitating the transition from mere exploitation to sustainable conservation in Iran’s sensitive ecosystems and protected areas.
کلیدواژه‌ها English
مقدمه
در سال‌های اخیر، گردشگری به یکی از مهمترین بخش‌های اقتصادی جهان تبدیل شده است. عواملی مانند ایجاد اشتغال، افزایش درآمدهای ارزی، جذب سرمایه‌گذاری، تقویت رشد اقتصادی و کمک به کاهش فقر، باعث شده این فعالیت نقش اقتصادی قابل توجهی به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه ایفا نماید. گردشگری به‌عنوان عاملی مؤثر در توسعه شناخته می‌شود، زیرا با بهره‌گیری از منابع موجود در مقصد، از جمله محیط طبیعی، اقلیم، میراث فرهنگی و سرمایه انسانی، زمینه پویایی اقتصاد محلی را فراهم می‌سازد (Mohanty et al., 2024). عرصه‌های طبیعی و مناطق حفاظت شده، به علت زیبایی و ویژگی‌های طبیعی خاص، یکی از جاذبه‌های مهم گردشگری در جهان محسوب می‌شوند. با آنکه در اصل، این مناطق به‌عنوان یک راهکار و چارچوب مهم برای تحقق پایداری، حفاظت از محیط زیست و ارزش‌های فرهنگی و اکوسیستمی شناخته می‌شوند (Cellitti & Angrilli, 2025). علاوه بر کارکرد بنیادین حفظ تنوع زیستی، همزمان منجر به تقویت خدمات اکوسیستمی، به معنی مواهب و منافع دریافتی انسان از عرصه‌های طبیعی نیز می‌شوند (Buschke & Capitani, 2025) که یکی از مهمترین آنها گردشگری است.
با اینحال، بسیاری از عرصه‌های طبیعی و زیستبومهای حساس در اثر چالش‌هایی مانند تغییر اقلیم، کاهش تنوع زیستی و فشارهای ناشی از فعالیت‌های انسانی با تهدیدهای جدی مواجه‌اند. افزایش تمایل به بازدید از مناطق حفاظت‌شده سبب شده است این مناطق به مقاصدی مهم و پرطرفدار در گردشگری طبیعت‌محور تبدیل شوند (Pegler et al., 2025) که این مسئله می‌تواند به صورت بالقوه و در شرایط رعایت نشدن الزامات محیط زیستی، باعث افزایش فشار و تخریب این مناطق شود. موفقیت در در تحقق گردشگری پایدار در مناطق حفاظت‌شده مستلزم مجموعه‌ای از راهکارهایی از جمله ارتقای ارزش‌های طبیعی، کاهش پیامدهای مخرب گردشگری، تقویت نقش جوامع محلی در فرایند برنامهریزی و تدوین چارچوب‌های قانونی است. در واقع، توسعه گردشگری مبتنی بر طبیعت زمانی پایدار خواهد بود که ضمن بهره‌گیری از پتانسیل‌های موجود، منافع اقتصادی آن به‌طور متوازن میان مدیران اجرایی و ساکنان بومی توزیع گردد (Trišić et al., 2023).
در سال‌های اخیر، پارادایم پایداری همانند بسیاری از حوزه‌های دیگر، به یکی از چارچوب‌های مهم در گردشگری تبدیل شده است. اکوتوریسم به عنوان یکی از ارکان اصلی در دستیابی به پایداری در گردشگری شناخته می‌شود. این رویکرد ضمن حفاظت و تقویت ارزش‌های طبیعی و فرهنگی، زمینه مشارکت و توسعه جوامع محلی را نیز فراهم می‌سازد (Zorlu, & Yılmaz, 2020). اکوتوریسم همواره به عنوان یک فعالیت پایدار و ابزاری کارآمد در مناطق حفاظت‌شده و حاشیه آنها معرفی شده که می‌تواند میان حفاظت از تنوع زیستی و تامین معیشت جوامع محلی تعادل و همسویی ایجاد کند (Forje et al., 2021). چرا که از یک‌سو بر حفاظت از مقاصد طبیعی تأکید دارد و از سوی دیگر، رفتار مسئولانه گردشگران را در تعامل با محیط‌زیست تقویت می‌کند. اکوتوریسم به‌طور کلی به سفر مسئولانه به مناطق طبیعی اشاره دارد که همراه با توجه به حفاظت از محیط، ارتقای رفاه جوامع محلی و نیز آموزش و آگاهی‌بخشی است. در این نوع گردشگری، افراد ضمن لذت بردن از سفر و گذران اوقات فراغت، با ویژگی‌های طبیعی و فرهنگی مقصد نیز آشنا می‌شوند و تلاشی آگاهانه انجام می‌دهند تا کمترین آسیب را به محیط وارد کنند (Lim et al., 2023).
مفهوم اکوتوریسم از زمان ورود به ادبیات علمی این حوزه توسط سبایوس- لاسکورین[1] (۱۹۸۷)، تکاملی تدریجی را به‌ویژه در ابعاد نظری داشته به‌طوری‌که رویکرد اولیه آن از تحسین صرف طبیعت به سمت حفاظت از این عرصه‌ها و حمایت از جوامع محلی سوق یافته است. این تغییر نگرش، اکوتوریسم را در کانون گردشگری پایدار قرار داده و توازن و توسعه همزمان را در هر سه رکن محیطزیستی، اجتماعی و اقتصادی تضمین می‌کند (Machnik, 2021). این نوع گردشگری، بر رفتار مسئولانه گردشگران و توجه به ارزش‌های طبیعی و فرهنگی استوار بوده و به‌دلیل گرایش روزافزون گردشگران به تجربه‌های نو، مقاصد جدید و آشنایی با شیوه زندگی جوامع محلی، رشد قابل توجهی داشته است. همچنین، اکوتوریسم محصولی جامع در نظر گرفته می‌شود که تجربه و رضایت گردشگر در شکل‌گیری تصویر ذهنی از مقصد نقش اساسی دارد. در این میان، اتکای آن به منابع طبیعی و محصولات بومی موجب می‌شود منافع اقتصادی حاصل، بیش از سایر اشکال گردشگری، در ناحیه مقصد باقی بماند (Cvetković et al., 2023). اکوتوریسم به‌عنوان یکی از انواع گردشگری جایگزین[2]، مبتنی بر بازدید مسئولانه از عرصه‌های طبیعی با هدف آموزش، مطالعه و انجام فعالیت‌های سازگار با محیط‌زیست است. این نوع از گردشگری که بر محوریت تجربه‌گرایی در طبیعت استوار است، فراتر از یک فعالیت صرفاً تفریحی، با تکیه بر شناخت اکوسیستم‌ها، تنوع زیستی، مناظر و میراث فرهنگی محلی، نقش مؤثری در توسعه پایدار اقتصادی و اجتماعی جوامع میزبان ایفا می‌کند (Kiper, 2013).
اساس اکوتوریسم بر پایه بهرهبرداری حداقلی از منابع طبیعی و در عین حال، ایجاد بیشترین سطح رضایتمندی برای گردشگران است. این نوع گردشگری پاسخگوی نیاز انسان به تجربه محیط‌های طبیعی، هوا و آب پاک است. افزون بر این، اشتیاق به تعامل با جوامع محلی و بومی و بهره‌گیری از خدمات و محصولات سنتی آنها، از انگیزه‌های محوری و متمایزکننده این نوع گردشگری به شمار می‌رود (Hasana et al., 2022). گردشگران و بازدیدکنندگان از جاذبه‌های گردشگری، از جمله مهمترین ارکان در موفقیت اکوتوریسم و دستیابی به پایداری محسوب می‌شوند. مطالعات صورت گرفته مبین این مسئله است که تمایل گردشگران به بازدید از یک مقصد محلی و آگاهی آنان از ضرورت حفاظت، از عوامل کلیدی دستیابی به پایداری به شمار می‌رود. مشارکت گردشگران در اکوتوریسم این امکان را فراهم می‌کند که آنان ضمن گذراندن زمان فراغت و تعطیلات خود، بتوانند حس مسئولیت‌پذیری خود را در قبال توسعه و حفاظت از محیط زیست مقصد نشان دهند (Lim et al., 2023). خدمات اکوسیستمی عرصه‌های طبیعی و مناق حفاظت شده برای توسعه اکوتوریسم اهمیت زیادی دارد. از این منظر، اکوتوریسم افزون بر آنکه خود در شمار خدمات اکوسیستمی فرهنگی قرار می‌گیرد، بستری برای شناسایی و تقویت دیگر ارزش‌های فرهنگی مناطق حفاظت‌شده، مانند میراث تاریخی، ارزش‌های هویتی و نمادین، و همچنین آموزش و آگاهی‌بخشی زیست‌محیطی فراهم می‌کند (Cellitti & Angrilli, 2025).
به منظور مدیریت و کاهش اثرات احتمالی منفی ناشی از فعالیت‌های تفرجی در مناطق حفاظت‌شده و اکوسیستم‌های حساس طبیعی، چارچوب‌ها و ابزارهای متنوعی توسعه یافته‌اند که در پژوهش‌های مختلف به آنها اشاره شده و در اکوسیستم‌ها و محیط‌های مختلف طبیعی آزمون شده اند. تحقیق حاضر به دنبال پاسخگوئی به این پرسش‌هاست که مهمترین فرصت‌ها، چالش‌ها و راهکارهای مدیریت و برنامه ریزی محیط زیستی اکوتوریسم در مناطق تحت حفاظت و اکوسیستم‌های حساس کدامند؟ کدامیک از این موارد در ادبیات علمی مرتبط با پژوهش کمتر مورد توجه قرار گرفته است؟ چارچوب بومی قابل ارائه برای کشور ایران در زمینه گردشگری پایدار در مناطق تحت حفاظت شامل چه مولفه هایی است؟ مدل پیشنهادی چگونه با شرایط خاص ایران (اقلیم، نهادها، منابع آب، امنیت) سازگار می‌شود؟
بر این اساس، هدف این مقاله، بررسی ادبیات تحقیق مرتبط با مقوله اکوتوریسم و گردشگری پایدار در مناطق طبیعی و حفاظت شده به منظور برنامه ریزی محیط زیستی در جهت ارائه یک چارچوب بومی برای کشور ایران است که شرایط خاص اقلیمی، جغرافیایی، فرهنگی و نهادی کشور را در نظر بگیرد تا بتوان به عنوان یک مدل الهام بخش برای توسعه پایدار گردشگری در مناطق طبیعی و آسیب پذیر کشور به کار گرفته شود.
روش‌شناسی پژوهش
روش مورد استفاده در این مطالعه، مرور ادبیات پژوهش مرتبط با اکوتوریسم، گردشگری پایدار، برنامهریزی محیطزیستی و مناطق حفاظت‌شده است. برای این منظور، از کلیدواژه‌های فارسی «اکوتوریسم»، «مناطق حفاظت‌شده»، «برنامهریزی محیطزیستی»، «اثرات محیطزیستی اکوتوریسم» و «حفاظت پایدار» و معادل‌های انگلیسی آنها، به‌صورت منفرد و ترکیبی، برای جست‌وجو و غربالگری مقالات استفاده شد. مقالات منتشرشده در فاصله سال‌های ۲۰۲۰ تا زمان انجام جست‌وجو در سال ۲۰۲۶ میلادی از طریق ScienceDirect و Google Scholar شناسایی و بررسی شدند.
در مرحله نخست، تعدادی از مقالات فارسی و انگلیسی مرتبط با موضوع پژوهش از طریق جست‌وجوی اولیه گردآوری شد. سپس، به‌منظور تکمیل فرایند شناسایی منابع انگلیسی، از قابلیت جست‌وجوی پیشرفته پایگاه ScienceDirect استفاده شد. محدودیتهای جست‌وجو به‌گونه‌ای تنظیم گردید که عبارات کلیدی "Ecotourism" و "Protected areas" در عنوان مقاله جست‌وجو شوند. پس از اعمال محدودیت بازه زمانی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۶ و نوع مدرک مقالات پژوهشی، تعداد ۱۱۰ رکورد بازیابی شد.
در مرحله غربالگری، ابتدا عنوان رکوردهای بازیابی‌شده بررسی و موارد نامرتبط حذف شدند. سپس، چکیده مقالات باقی‌مانده بر اساس میزان انطباق با اهداف پژوهش ارزیابی شد. مقالاتی که ارتباط مستقیمی با برنامهریزی محیطزیستی اکوتوریسم، حفاظت از زیستبومهای حساس یا مدیریت مناطق حفاظت‌شده نداشتند، یا فاقد یافته‌های تجربی و اطلاعات قابل‌استفاده برای استخراج مؤلفه‌های مدل پیشنهادی بودند، از بررسی کنار گذاشته شدند. مقالات واجد شرایط حاصل از این جست‌وجوی تکمیلی با منابع انگلیسی شناسایی‌شده در جست‌وجوی اولیه ادغام و موارد تکراری حذف شدند. همچنین، از Google Scholar برای تکمیل جست‌وجوی منابع انگلیسی و شناسایی مقالات فارسی مرتبط استفاده شد. پس از ادغام نتایج جست‌وجوها، حذف موارد تکراری و ارزیابی عنوان، چکیده و متن کامل مقالات بر اساس معیارهای ورود و خروج، در نهایت ۲۱ مقاله، شامل ۱۵ مقاله انگلیسی و ۶ مقاله فارسی، برای تحلیل نهایی انتخاب شد.
در نهایت، با تلفیق مؤلفه‌های استخراج‌شده و انطباق آنها با ویژگی‌های زیستبومهای حساس و مناطق حفاظت‌شده ایران، مدل بومی مورد نظر پژوهش تبیین گردید. در شکل 1، نمودار فرایند پژوهش ارائه شده است.
شکل 1. نمودار فرایند پژوهش
Figure 1. Research process diagram
یافتهها
در این بخش از پژوهش، مقالات پژوهشی بررسی شده با محوریت گردشگری در مناطق تحت حفاظت و با استفاده از کلمات کلیدی مد نظر تحقیق ارائه می‌شود.
از جمله مطالعات صورت گرفته در کشور ایران می‌توان به مقاله کمانداری و همکاران (2020) اشاره کرد که با رویکردی کیفی و روش توصیفی- تحلیلی، به بررسی ظرفیت‌ها، محدودیت‌ها و چالش‌های پیش‌روی طبیعت‌گردی در استان کرمان پرداختند. یافتهها نشان داد که با وجود تنوع بالای جاذبه‌های طبیعی در استان، توسعه اکوتوریسم با موانعی مانند ضعف اطلاع‌رسانی، کم‌رنگ بودن مشارکت جامعه محلی در برنامه‌های توسعه، مسائل امنیتی و نیز کمبود امکانات و زیرساخت‌های اقامتی و پذیرایی مواجه است.
Hajehforoosh (2022) در پژوهشی به بررسی نقش سه گونه گردشگری اکوتوریسم، اگرواکوتوریسم و ژئوتوریسم در توسعه صنعت گردشگری و ارتقای وضعیت اقتصادی شهرستان سمیرم پرداخت. برای ترسیم نقشه‌های اکوتوریسم و اگرواکوتوریسم از پیمایش میدانی، تحلیل پرسشنامه‌های گردشگران، نظرات کارشناسان و مسئولان ادارات و مصاحبه با ساکنان محلی استفاده شد و داده‌ها با آزمون‌های آماری و مدل SWOT تحلیل گردید. تهیه نقشه‌های ژئوتوریسم بر پایه مدل آنتروپی شانون صورت گرفت. همچنین با بهره‌گیری از مدل چرخه حیات باتلر مشخص شد که مقصد گردشگری سمیرم از دو مرحله نخست عبور کرده و اکنون در مرحله سوم یعنی مرحله توسعه قرار دارد و سرمایه‌گذاری‌های صورت‌گرفته، آغاز رشد و رونق گردشگری به‌ویژه در بخش اگرواکوتوریسم و ژئوتوریسم را نشان می‌دهد. نتایج نشان داد که با ارائه امکانات و خدمات بیشتر، توسعه گردشگری این ناحیه می‌تواند به سمت مرحله چهارم یعنی تثبیت حرکت کند.
Hejazi et al (2024) با هدف شناسایی و ارزیابی ژئوسایت‌های منطقه حفاظت‌شده میرآباد استان آذربایجان غربی، دو روش کامنسکو و سرانو- گونزالز- تروبا را مورد مقایسه قرار دادند. روش کامنسکو بر پایه پنج معیار شامل ارزش‌های علمی، زیباشناختی، فرهنگی، اقتصادی و مدیریتی و روش سرانو- گونزالز- تروبا نیز بر مبنای سه عیار ذاتی- علمی، فرهنگی و ارزش کاربری- مدیریتی، امتیازدهی شدند. نتایج نشان داد در روش کامنسکو، ژئوسایت آبشار خرپاپ با مجموع ۹ امتیاز از ۲۰، بالاترین رتبه و سطوح مثلثی بیلوکه با ۶٫۶ امتیاز، پایین‌ترین جایگاه را کسب کردند؛ در روش سرانو نیز تفرجگاه پردانان با ۱۳٫۶ امتیاز از ۳۰ در رتبه نخست و سطوح مثلثی بیلوکه با ۱۰ امتیاز در رتبه پنجم قرار گرفتند.
Zarei et al (2024) با هدف ارزیابی پایداری اکوتوریسم در سواحل جزیره شیدور، سه منطقه با سطوح متفاوت فشار گردشگری شامل فشار شدید، فشار متوسط و نبود یا فشار اندک گردشگر را بررسی کردند. نتایج نشان داد که بیشترین پوشش گیاهی در منطقه فاقد فشار گردشگری مشاهده شد و با افزایش فشار گردشگران، میزان پوشش گیاهی به‌طور محسوسی کاهش یافت. تخریب ناشی از سوزاندن گیاهان و آسیب‌رساندن به شاخ‌وبرگ‌ها نیز با کاهش مواد آلی لایه سطحی خاک همراه بود. در مقابل، سواحل بالاآمده و صخره‌ای تالاب بینالمللی شیدور، به دلیل نبود اسکان گردشگران و محدودیت دسترسی، کمترین آسیب را متحمل شده و از بالاترین سطح پایداری اکوتوریستی برخوردار بودند.
Esfandyari Darabad & Nezafat takle (2025) به توان‌سنجی ژئوتوریستی و ژئومورفولوژیکی مناطق حفاظت‌شده شهرستان مشکین‌شهرپرداختند و ژئوسایت‌ها را بر اساس معیارهای اصلی مرتبط با ارزش‌های علمی و مدیریتی ارزیابی کردند. نتایج نشان داد منطقه حفاظت‌شده شیروان‌دره‌سی به دلیل تنوع بالای اشکال ژئومورفولوژیکی و زمین‌شناسی، دسترسی مناسب و چشماندازهای متنوع، در رتبه نخست قرار دارد و از ظرفیت بالایی برای مطالعات میدانی و جذب گردشگر برخوردار است. پس از آن، منطقه گندمین نیز با امتیاز قابل‌توجه، به‌عنوان پهنه‌ای مناسب برای تحقیقات و توسعه گردشگری معرفی شد.
Seyed Mousavi et al (2025) با به‌کارگیری رویکردی آمیخته، به بررسی نقش امنیت محیط‌زیست و مشارکت محلی در حفاظت از منابع طبیعی پرداختند. بدین منظور، در فاز کیفی از مصاحبه با ۱۷ تن از خبرگان و تحلیل داده‌بنیاد استفاده شده و در فاز کمی، تحلیل داده‌های حاصل از ۱۹۲ پرسشنامه انجام گرفته است. یافتهها نشان می‌دهد امنیت محیط‌زیست و مشارکت فعال جامعه محلی دو رکن محوری در توسعه پایدار گردشگری به شمار می‌روند و تلفیق راهبردهای آموزشی، توسعه اکوتوریسم و جذب گردشگران مسئولیتپذیر، نقش شایانی در کاهش تهدیدهای زیست‌محیطی و ارتقای معیشت بومیان دارد.
از جمله پژوهش‌های خارجی می‌توان به مطالعه‌ای با هدف تدوین راهبردهای بهینه اکوتوریسم در دره ایهلارا در آکسارای ترکیه اشاره کرد. براساس نتایج این تحقیق، دستیابی به پایداری در همه ابعاد (محیطزیستی، اجتماعی-فرهنگی و اقتصادی) در این مناطق نیازمند یک برنامهریزی جامع است. از مهمترین راهبردهای شناسایی‌شده در این تحقیق می‌توان به تعیین ظرفیت برد[3] ، اصلاح زیرساخت‌های گردشگری، تنوع‌بخشی به فعالیت‌های تفرجی و ارتقای رفاه اقتصادی از طریق مشارکت جوامع محلی اشاره کرد. این مطالعه تأکید می‌کند که آموزش ذینفعان و استفاده از وضعیت حفاظتی منطقه برای برندسازی بینالمللی، نقش مؤثری در ایجاد تعادل میان حفاظت و بهرهبرداری دارد (Zorlu, & Yılmaz, 2020).
در مقاله ای دیگر، رویکرد جدیدی برای پیش‌بینی پیامدهای کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت اکوتوریسم در مناطق حفاظت‌شده ارائه شده است. در این مطالعه، با بهره‌گیری از دیدگاه‌های جوامع محلی و به‌کارگیری روش «علت-معلول» در پنل‌های تخصصی، چالش‌های کلیدی شناسایی و راهکارهایی برای توسعه پایدار اکوتوریسم پیشنهاد گردیده است. پژوهشگران با اولویت‌بندی ۴۴ شاخص شامل متغیرهای قانونی، طبیعی و نظرات خبرگان، ضمن ارائه مبنایی برای ارزیابی عملکرد فعالیت‌های اکوتوریستی، نشان دادند که این رویکرد می‌تواند علاوه بر رفع چالش‌های جوامع محلی، به تولید دانش علمی و ارتقای مدیریت منابع طبیعی و تنوع زیستی کمک موثری نماید (Sánchez-Prieto et al., 2021).
در پژوهشی دیگر، تأثیر اقدامات حفاظتی و توسعه اکوتوریسم بر جوامع محلی ساکن در داخل یا مجاورت دو منطقه حفاظت‌شده در کامرون با استفاده از روش تحقیق ترکیبی مورد بررسی قرار گرفته است. یافتهها نشان داد که اگرچه اقدامات حفاظتی به ارتقای صیانت از مناطق تحت حفاظت منجر شده است، اما میزان و شدت اثرات این اقدامات بر معیشت و زندگی بومیان، بسته به موقعیت جغرافیایی، راهبردهای معیشتی و میزان مشارکت جوامع محلی در فعالیت‌های اکوتوریستی، در این مناطق متفاوت است (Harilal et al., 2021).
پژوهشی که در یک منطقه حفاظت‌شده دریایی در برزیل انجام شد، با ترکیب روش‌های مبتنی بر سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و مصاحبه، به بررسی ترجیحات کاربران این منطقه (گردشگران و ساکنان محلی) نسبت به خدمات فرهنگی اکوسیستم[4] (CES) پرداخت. یافتهها نشان داد که تمام خدمات فرهنگی اکوسیستم مورد بررسی توسط پاسخ‌دهندگان در منطقه شناسایی شده است؛ «ارزش‌های زیبایی‌شناختی» و «روابط اجتماعی» رایج‌ترین خدمات فرهنگی شناسایی‌شده بودند، در حالی که «ترس‌آور بودن» و «ناخوشایندی» مهمترین عوامل تنش‌زای انسانی شناخته شدند. این مطالعه نشان داد که اتکا به خود کاربران برای شناسایی نقاط داغ[5] منطقه، همراه با ارزیابی پتانسیل اکوتوریسم فعالیت‌های تفریحی ساحلی، می‌تواند به تدوین راهبردهای نوآورانه عمومی کمک کند که نه‌تنها گردشگران، بلکه جوامع محلی را نیز هدف قرار می‌دهد (Pinheiro et al., 2021).
نتایج پژوهشی که با هدف ارزیابی حکمرانی اکوتوریسم در داخل و پیرامون پارک ملی کامپو مآن کشور کامرون انجام شد نشان داد که در این حوزه، سیاست ملی مشخص و منسجمی برای توسعه اکوتوریسم وجود ندارد. نتایج همچنین بیانگر آن بود که مشارکت ذینفعان و سازوکارهای تقسیم منافع، مهمترین مؤلفه‌های اثرگذار بر مدیریت پایدار منابع محسوب می‌شوند. اما وضعیت بیشتر شاخص‌های حکمرانی در سطح ضعیف ارزیابی شد. نویسندگان بر ضرورت تدوین سیاست‌های حمایتی، تقویت مشارکت، شفافیت، پاسخگویی و مدیریت تعارض میان ذینفعان برای پیوند دادن اکوتوریسم با حفاظت تنوع زیستی و بهبود معیشت جوامع محلی تأکید کردهاند (Forje et al., 2022).
در پژوهشی که با هدف ارزیابی فشار زیست‌محیطی بسته‌های اکوتوریسم در مناطق حفاظت‌شده مدیترانه انجام شد، محققان با استفاده از نسخه اختصاصی حسابداری ردپای اکولوژیک و رویکردی مشارکتی، ۱۳ مقصد گردشگری را مورد تحلیل قرار دادند. یافتهها نشان داد که بخش عمده‌ای از اثرات مخرب محیطزیستی، فراتر از مدت اقامت، ناشی از انتشار کربن در سفرهای بینالمللی به این مقاصد است. همچنین، نتایج به محرک‌های کمتر دیده‌شده‌ای مانند خدمات غذا و نوشیدنی به عنوان عوامل مؤثر بر افزایش ردپای اکولوژیک اشاره داشت (Mancini et al., 2022).
در پژوهشی دیگر، با بررسی ارتباط میان توسعه گردشگری و تناسب‌های محیطزیستی، چارچوبی برای اکوتوریسم پایدار ارائه شده است. براساس نتایج بدست آمده، بسیاری از افراد، توسعه گردشگری را از نظر ایجاد اشتغال، گسترش کسب‌وکار، بهبود زیرساخت‌ها و رشد اقتصادی مفید قلمداد کردند. با این حال، سرمایه طبیعی و محیطزیستی منطقه به‌تدریج در حال تخریب است و همزمان، بر اثر بهرهبرداری بیش‌ازحد از زمین، نفوذ فرهنگ‌های بیرونی، آلودگی هوا و آب ناشی از ترافیک، انباشت زباله، فاضلاب و انتشار کربن، آسیب‌پذیری اجتماعی و زیست‌محیطی نیز در منطقه افزایش یافته است (Baloch et al., 2023).
مطالعه قابل ذکر دیگر، با هدف ارزیابی جاذبه‌های گردشگری در دو منطقه حفاظت‌شده منتخب در صربستان، به بررسی ظرفیت توسعه اکوتوریسم پرداخته است. نتایج نشان داد که این مناطق از منابع طبیعی فراوان و تا حدی منابع انسان‌ساخت برخوردارند که می‌توانند پایه توسعه فعالیت‌های اکوتوریستی باشند. ضعف‌هایی مانند فقر، زیرساخت‌های ناکافی و کاهش جمعیت نیز به‌عنوان موانع اصلی شناسایی شدند. همچنین، عرضه محصولات محلی در بازار منطقه‌ای و بهره‌گیری از موقعیت جغرافیایی این مناطق در نزدیکی مرزهای بینالمللی، از مهمترین عوامل تقویت‌کننده توسعه اکوتوریسم معرفی شد. این پژوهش، بر ضرورت تدوین سیاست‌های مناسب، تقویت چارچوب‌های قانونی و نهادی و استفاده از پتانسیل تنوع زیستی برای مدیریت و توسعه پایدار اکوتوریسم تأکید دارد (Cvetković et al., 2023).
مطالعه دیگری با استفاده از مدل رفتار هدف‌محور و با داده‌های حاصل از 200 پرسشنامه، عوامل مؤثر بر نگرش و قصد رفتاری گردشگران در مقاصد اکوتوریستی را بررسی کرده است. بر این اساس، انگیزه‌هایی مانند رهایی از روزمرگی، لذت‌جویی و تعامل اجتماعی بر نگرش گردشگران نسبت به اکوتوریسم تأثیر معنادار دارند. حس مسئولیت‌پذیری نیز در رابطه میان قصد بازدید و تمایل به حفاظت از این مقاصد نقش تعدیل‌گر ایفا می‌کند. همچنین یافتهها بیانگر آن است که نگرش گردشگران، بیش از قصد بازدید بر تمایل آنان به حفاظت از مقاصد اکوتوریستی اثرگذار است (Lim et al., 2023).
در پژوهشی دیگر، با بررسی نظرات ۱۰۹ راهنمای گردشگری در دو منطقه حفاظت‌شده متفاوت در کشور ایتالیا (آلپ معتدل و آپنین مدیترانه‌ای)، بر اهمیت نقش کلیدی این راهنمایان در ترویج گردشگری پایدار و حفاظت از محیط‌زیست تأکید شده است. یافتهها نشان می‌دهد که با وجود اتفاق نظر راهنمایان نسبت به ضرورت اکوتوریسم، اولویت‌های انگیزشی گردشگران در این دو منطقه متفاوت بود. به‌طوری‌که در منطقه معتدل، تمرکز اصلی بر تفریحات فضای باز و در منطقه مدیترانه‌ای، بر جاذبه‌های فرهنگی و محصولات غذایی بومی است. این پژوهش ضمن شناسایی راهنمایان به‌عنوان عوامل کلیدی در افزایش آگاهی گردشگران و کاهش اثرات محیط زیستی، بر ضرورت آموزش‌های به‌روز در حوزه محیط زیست و حفاظت برای تحقق اهداف پایداری تاکید می‌کند (Palli et al., 2023).
مطالعه انجام‌شده در مناطق تحت مدیریت شهرداری موسینا در استان لیمپوپو (آفریقای جنوبی) نشان می‌دهد که میان پیامدهای محیطزیستی ناشی از گردشگری روستایی غیراصولی و تشدید پدیده‌های مرتبط با تغییرات اقلیمی، رابطه‌ای دوسویه و مخرب وجود دارد. با این حال، یافته‌های حاصل از مشاهدات میدانی و گروه‌های متمرکز تایید می‌کند که در صورت پایبندی به اصول گردشگری مسئولانه و پایدار، مدیریت اکوتوریسم می‌تواند به اهداف حفاظتی دست یابد. این مطالعه تاکید می‌کند که تدوین و اجرای راهبردهای پایداری محیطزیستی نه‌تنها مانعی برای معیشت جوامع محلی نیست، بلکه می‌تواند ضامن بقای بلندمدت آن باشد (Ramaano, 2024).
پژوهشی دیگر به مطالعه و نقشه‌برداری از مسیرهای اکوتوریسم در مناطق حفاظت‌شده ترکیه پرداخت و نشان داد که در بازه زمانی ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۳، تعداد بازدیدکنندگان، هزینه‌کرد گردشگران و درآمدهای حاصل از این مناطق با رشد چشمگیری همراه بوده است. یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که مدیریت هوشمندانه و برنامهریزی منظم آموزشی در این مسیرها می‌تواند علاوه بر آشنایی شهرنشینان با ارزش‌های طبیعی، زمینه‌ساز شکل‌گیری افکار عمومی حامی محیط زیست، معرفی ظرفیت‌های منطقه‌ای و بهبود شاخص‌های اقتصادی- اجتماعی جوامع محلی گردد (Uyar et al., 2025).
مطالعه‌ای دیگر با هدف بررسی میزان مشارکت جوامع محلی در توسعه پروژه‌های اکوتوریسم در یک منطقه حفاظتی در اتیوپی، با استفاده از رویکرد روش‌شناسی آمیخته و مدل مشارکت آرنشتاین انجام شد. نتایج نشان‌دهنده سطح بالایی از نفوذ و کنترل جامعه محلی در تمامی مراحل پروژه، از مرحله ایده‌پردازی تا ارزیابی نهایی است. براین اساس، موفقیت پایدار پروژه‌های اکوتوریسم در گرو تعاملات میان تمامی ذینفعان و بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت‌های محلی می‌باشد (Dubale, & Melese, 2026).
در پژوهشی دیگر، با معرفی مفهوم سرمایه اجتماعی (درونی و بیرونی)، نقش این مفهوم را در ارتقای اکوتوریسم پایدار در مناطق حفاظت‌شده بررسی شده است. این مطالعه به شناسایی چالش‌های کلیدی نظیر محدودیت منابع و تعارضات میان انسان و حیات‌وحش پرداخت. در نهایت با استفاده از تحلیل شبکه‌های اجتماعی نشان داد که سرمایه اجتماعی در مناطق حفاظت‌شده، به‌ویژه در بعد درونی از ضعف برخوردار است. این پژوهش پیشنهاد می‌کند که مدیران مناطق حفاظت‌شده باید با تقویت سرمایه اجتماعی، ظرفیت انطباقی خود را برای پیشبرد اهداف توسعه پایدار و حفاظت از محیط‌زیست ارتقا دهند (KC & Kusi, 2026).
مطالعه دیگری با به‌کارگیری روش هزینه سفر برای ارزیابی ارزش اقتصادی و مدل «مقیاس‌گذاری چندبعدی» (MDS/RAPFISH) برای سنجش پایداری انجام شد. نتایج نشان داد که اکوتوریسم دریایی در منطقه، درآمد سالانه قابل توجه و پتانسیل اقتصادی بالایی دارد. اما نتایج تحلیل پایداری نشان‌دهنده شکاف عملکردی است. به‌طوری‌که ابعاد نهادی، زیرساختی و اقتصادی در وضعیت پایداری متوسط قرار دارند، اما ابعاد محیط زیستی و اجتماعی در سطح پایین‌تری ارزیابی می‌شوند. یافته‌های این تحقیق بر ضرورت تدوین سیاست‌های یکپارچه‌ای تأکید دارند که ضمن حفظ بهره‌وری اقتصادی، بر تقویت همزمان ظرفیت‌های اکولوژیک و اجتماعی تمرکز کنند (Widianto et al., 2026).
جدول ۱. خلاصه پیشینه پژوهش‌های داخلی در حوزه اکوتوریسم و مناطق حفاظت‌شده
Table 1. Overview of previous national studies on ecotourism and protected areas
|
ردیف |
نویسندگان |
منطقه مورد مطالعه |
روش‌شناسی |
مهمترین نتایج و دستاوردها |
|
۱ |
استان کرمان |
کیفی، توصیفی-تحلیلی |
شناسایی موانع کلیدی توسعه اکوتوریسم شامل ضعف اطلاع‌رسانی، کم‌رنگ بودن مشارکت جوامع محلی، مسائل امنیتی و کمبود زیرساخت‌های اقامتی. |
|
|
۲ |
منطقه حفاظت‌شده میرآباد (آذربایجان غربی) |
مقایسه‌ای (روش‌های کامنسکو و سرانو-گونزالز-تروبا) |
اولویت‌بندی ژئوسایت‌ها بر پایه ارزش‌های علمی، زیبایی‌شناختی و مدیریتی |
|
|
۳ |
شهرستان سمیرم |
پیمایش میدانی، SWOT، آنتروپی شانون و چرخه حیات باتلر |
قرارگیری مقصد در مرحله «توسعه» و حرکت به‌سوی «تثبیت» با توسعه زیرساخت‌ها؛ تأکید بر ظرفیت‌های اگرواکوتوریسم و ژئوتوریسم در رشد اقتصادی منطقه. |
|
|
۴ |
سواحل جزیره شیدور |
تحلیل اثرات فشارهای مختلف گردشگری بر پوشش گیاهی و خاک |
اثبات رابطه مستقیم فشار گردشگری با افت پوشش گیاهی و تخریب لایه آلی خاک؛ پایداری بالاتر اکوسیستم در سواحل صخره‌ای و غیرقابل‌دسترس. |
|
|
۵ |
شهرستان مشکین‌شهر |
توان‌سنجی ژئومورفولوژیکی و معیارهای علمی-مدیریتی |
شناسایی دره شیروان‌دره‌سی و منطقه گندمین به عنوان اولویت‌های نخست توان‌سنجی ژئوتوریستی به دلیل غنای زمین‌ساختی و تنوع چشم‌اندازها. |
|
|
۶ |
مناطق تحت مدیریت طبیعی |
روش آمیخته (داده‌بنیاد با ۱۷ خبره + پیمایش کمی با ۱۹۲ پرسشنامه) |
تبیین امنیت زیست‌محیطی و مشارکت محلی به عنوان ارکان تاب‌آوری مقصد؛ اثبات نقش آموزش در کاهش رفتارهای مخرب و ارتقای معیشت بومیان |
جدول 2. خلاصه پیشینه پژوهش‌های بین المللی در حوزه اکوتوریسم و مناطق حفاظت‌شده
Table 1. Overview of previous international studies on ecotourism and protected areas
|
ردیف |
نویسندگان |
منطقه |
روش شناسی |
مهمترین نتایج و دستاوردها |
|
۱ |
دره ایهلارا، ترکیه |
برنامهریزی جامع راهبردی |
لزوم تعیین دقیق ظرفیت برد، تنوع‌بخشی به فعالیت‌ها، آموزش ذینفعان و بهره‌گیری از برند حفاظتی منطقه جهت تعادل میان بهرهبرداری و حفاظت. |
|
|
۲ |
مناطق حفاظت‌شده |
تحلیل علت- معلول و پنل خبرگان (۴۴ شاخص) |
ارائه مدل پیش‌بینی پیامدهای اکوتوریسم، پیوند چالش‌های محلی به تصمیم‌گیری‌های علمی و حکمرانی تنوع زیستی. |
|
|
۳ |
کامرون (دو منطقه حفاظت‌شده) |
روش تحقیق ترکیبی (Mixed Methods) |
تفاوت شدت تأثیرات حفاظتی بر معیشت بومیان وابسته به موقعیت مکانی، راهبردهای معیشتی و میزان سهیم شدن محلی‌ها در زنجیره ارزش گردشگری. |
|
|
۴ |
منطقه حفاظت‌شده دریایی، برزیل |
تلفیق GIS و مصاحبه با کاربران |
ارزیابی خدمات فرهنگی اکوسیستم (CES)، شناسایی ارزش‌های زیباشناختی به عنوان جذابیت اصلی و رفتارهای تنش‌زای انسانی به عنوان دافعه‌ها. |
|
|
۵ |
پارک ملی کامپو مآن، کامرون |
سنجش شاخص‌های حکمرانی |
شناسایی ضعف در سیاستگذاری ملی، تأکید بر لزوم حاکمیت شفاف، پاسخگویی نهادی و سازوکار تقسیم عادلانه منافع با ساکنان بومی. |
|
|
۶ |
مدیترانه (۱۳ مقصد تحت حفاظت) |
حسابداری مشارکتی ردپای اکولوژیک |
انتشار کربن در حمل‌ونقل و زنجیره خدمات غذا/-نوشیدنی در ردپای اکولوژیک سفر حائز اهمیت است |
|
|
۷ |
مناطق حساس زیست‌محیطی |
ارزیابی اثرات توسعه گردشگری |
دوگانگی منافع اقتصادی ناشی از اشتغال در برابر تخریب سرمایه طبیعی. |
|
|
۸ |
صربستان (دو منطقه منتخب) |
ارزیابی پتانسیل‌های اکوتوریستی |
لزوم اصلاح چارچوب‌های قانونی و ساختارهای نهادی جهت تبدیل تنوع زیستی و بازارهای مرزی به محرک کاهش فقر و تثبیت جمعیت محلی. |
|
|
۹ |
مقاصد اکوتوریستی |
مدل رفتار هدف‌محور (پرسشنامه ۲۰۰ نفره) |
نقش تعدیل‌گر حس مسئولیت‌پذیری در رابطه با قصد بازدید و تمایل به حفاظت؛ تأثیر بالاتر «نگرش» گردشگر نسبت به «قصد صرف» در حفاظت از مقصد. |
|
|
۱۰ |
ایتالیا (آلپ و آپنین) |
پیمایش مبتنی بر نظرات راهنمایان تور (۱۰۹ نفر) |
اثبات تفاوت انگیزه‌های بازدید بر حسب ویژگی‌های بوم‌شناختی، نقش محوری راهنمایان در ارتقای آگاهی محیطزیستی. |
|
|
۱۱ |
لیمپوپو، آفریقای جنوبی |
مشاهدات میدانی و گروه‌های متمرکز |
تحلیل اثر متقابل گردشگری غیراصولی و تغییر اقلیم، گردشگری مسئولانه نه تنها مانع معیشت نیست بلکه ضامن تداوم اکوسیستم و بقای جامعه محلی است. |
|
|
۱۲ |
مناطق حفاظت‌شده ترکیه |
نقشه‌برداری مسیرهای اکوتوریسم (۲۰۱۸–۲۰۲۳) |
بازدهی بالای اقتصادی مسیرهای تعریف‌شده و تأثیر مدیریت آموزشی بر تبدیل گردشگران به کنشگران حامی حفاظت محیط‌زیست. |
|
|
۱۳ |
منطقه حفاظتی، اتیوپی |
روش‌شناسی آمیخته، مدل مشارکت آرنشتاین |
لزوم واگذاری سطوح بالای تصمیم‌گیری به بومیان جهت تضمین پایداری بلندمدت پروژه‌های اکوتوریسم. |
|
|
۱۴ |
مناطق حفاظت‌شده |
تحلیل شبکه‌های اجتماعی و پنل خبرگان |
شناسایی ضعف در سرمایه اجتماعی درونی مناطق، ضرورت ارتقای ظرفیت انطباقی و تعاملی مدیریت در مواجهه با تعارضات انسان و حیات‌وحش. |
|
|
۱۵ |
اکوسیستم‌های دریایی |
روش هزینه سفر و مدل پایداری MDS/RAPFISH |
عدم‌تعادل بین پایداری اقتصادی-زیرساختی (متوسط) و پایداری اکولوژیک-اجتماعی (پایین)، ضرورت اعمال سیاست‌های حفاظتی متوازن. |
در این پژوهش، از طریق مرور ادبیات و پیشینه تحقیقاتی در خصوص اجرای اکوتوریسم در مناطق تحت حفاظت تلاش شده است که مهمترین فرصت‌ها، چالش‌ها و راهکارهای مدیریت و برنامهریزی محیط زیستی این حیطه مشخص شود. نتایج بررسی منابع نشان داد که توسعه گردشگری طبیعت محور و بخصوص اکوتوریسم در مناطق دارای بازارهای منطقه ای نزدیک مرزهای بینالمللی می‌تواند با جذب منابع حمایتی به تقویت اکوتوریسم و منطقه کمک کند (Cvetković et al., 2023).
در کنار فرصت‌های توسعه گردشگری، باید اذعان کرد که این فعالیت اقتصادی چالش‌هایی را برای محیط‌های طبیعی و مناطق تحت حفاظت و همچنین جامعه محلی ایجاد می‌کند. در منابع اشاره شده است که با وجود منافع اقتصادی، محیط زیستی در مقاصد گردشگری تحت تاثیر پیامدهای منفی حاصل از این فعالیت‌ها نظیر تغییر کاربری آلودگی و آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی قرار می‌گیرند (Baloch et al., 2023). به عنوان مثال پیامدهای محیطزیستی گردشگری روستایی غیراصولی و تشدید تغییرات اقلیمی، با هم مرتبط هستند (Ramaano, 2024). همچنین محدودیت منابع و تعارضات میان انسان و حیات‌وحش در سایت‌های حفاظت شده قابل ذکر است (KC & Kusi, 2026). مسائل اجتماعی مانند فقر، زیرساخت‌های ناکافی و کاهش جمعیت به‌عنوان برخی از موانع اصلی شناسایی توسعه گردشگری در مناطق تحت حفاظت شناسایی شدند (Cvetković et al., 2023).
در مقابل برای رفع چالش‌ها و تعارضات توسعه گردشگری، حفاظت و معیشت جامعه محلی به راهکارهایی از جمله محاسبه ظرفیت برد، بهسازی زیرساخت‌های گردشگری، تنوع‌بخشی به فعالیت‌های تفرجی و بهبود رفاه از طریق بالا بردن سطح مشارکت جوامع محلی (Zorlu, & Yılmaz, 2020). در منابع اشاره شده است.
ارائه آموزش‌های مناسب به گروه‌های دست اندرکار یکی از راهبردهای موثر در توسعه پایدار گردشگری در مناطق تحت حفاظت معرفی شده است. آموزش ذینفعان و به کارگیری وضعیت حفاظتی منطقه برای برندسازی بینالمللی، می‌تواند نقشی مؤثر در برقراری تعادل میان حفاظت و بهرهبرداری ایجاد کند (Zorlu, & Yılmaz, 2020). در این میان، راهنمایان گردشگری، بعنوان یکی از بازیگران مهم در ارتقای آگاهی گردشگران و کاهش اثرات بر محیط زیست منطقه، معرفی شدهاند (Palli et al., 2023). یافتهها بیانگر آن است که نگرش گردشگران عامل موثری بر تمایل آنان به حفاظت از مقاصد اکوتوریستی است (Lim et al., 2023). لزوم طراحی سیاست‌های جامع مدیریت مشارکتی، تدوین چارچوب‌های قانونی حمایتی، ارائه مشوق‌های اقتصادی، توسعه زیرساخت‌های پایدار و ایجاد سیستم‌های نظارتی و آموزشی برای برقراری توازن میان حفاظت از منابع طبیعی و منافع گردشگری در مطالعات مشخص شده است (Seyed Mousavi et al., 2025).
در منابع بررسی شده، مشارکت ذینفعان و سازوکارهای تقسیم منافع، به عنوان مؤلفه‌های اثرگذار بر مدیریت پایدار منابع در حکمرانی اکوتوریسم معرفی شدهاند (Forje et al., 2022). تحقیقات بر اهمیت تدوین سیاست‌های حمایتی، تقویت مشارکت، شفافیت، پاسخگویی و مدیریت تعارض میان ذینفعان برای پیوند اکوتوریسم با حفاظت تنوع زیستی و بهبود معیشت جوامع محلی تاکید دارند (Forje et al., 2022). نتایج مطالعات نشان می‌دهد که موفقیت طرح‌های اکوتوریسم به تعاملات ساختارمند میان تمامی ذینفعان و بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت‌های محلی وابسته است (Dubale, & Melese, 2026). مدیریت هوشمندانه و برنامهریزی منظم آموزشی در مقاصد گردشگری می‌تواند علاوه بر آشنایی با ارزش‌های طبیعی، زمینه‌ساز شکل‌گیری افکار عمومی حامی محیط زیست، معرفی ظرفیت‌های منطقه‌ای و بهبود شاخص‌های اقتصادی- اجتماعی جوامع محلی گردد (Uyar et al., 2025).
تحقیقات نشان داده که مدیریت دقیق توسعه گردشگری در مقصد و ارتقای دانش ذینفعان محلی درباره اصول پایداری، نه تنها منجر به کاهش اثرات اکوتوریسم بر اکوسیستم‌ها می‌شود، بلکه به تاب‌آوری و بازسازی صنعت گردشگری در دوران پس از کرونا نیز کمک شایانی می‌کند (Mancini et al., 2022).
همچنین مرور منابع نشان داد که سیاستگذاری مناسب یکی از مهمترین پیش نیاز‌های توسعه پایدار گردشگری در مناطق تحت حفاظت به شمار می‌رود. محققان بر ضرورت تدوین سیاست‌های مناسب، تقویت چارچوب‌های قانونی و نهادی و استفاده حداکثری از تنوع زیستی برای مدیریت و توسعه پایدار اکوتوریسم تأکید کردهاند (Cvetković et al., 2023). این به معنای تدوین سیاست‌های یکپارچه‌ای است که ضمن حفظ بهره‌وری اقتصادی، بر تقویت همزمان ظرفیت‌های اکولوژیک و اجتماعی تمرکز کنند (Widianto et al., 2026).
نتیجه‌گیری
مناطق حفاظت شده از ظرفیت بالایی برای توسعه فعالیت‌های طبیعت گردی برخوردارند. ترویج اکوتوریسم در این مناطق نه تنها به عنوان سازوکاری برای خودگردانی و استقلال مالی، بلکه پشتوانه مؤثری برای حفاظت از منابع و تسهیل مدیریت و بهرهبرداری پایدار از آنها به شمار می‌رود. بر همین اساس، شناسایی دقیق و علمی مناطق مستعد گسترش اکوتوریسم در عرصه‌های حفاظت شده، گامی ضروری در حفظ چشماندازهای اکولوژیکی و دستیابی به توسعه پایدار منابع طبیعی محسوب می‌شود (Bazmara et al., 2017).
یافته‌های پژوهشگران نشان می‌دهد طبیعت‌گردی می‌تواند به‌طور همزمان زمینه بهره‌وری پایدار از منابع و حفاظت از اکوسیستم‌ها را فراهم کند. بر همین اساس، توسعه مسئولانه اکوتوریسم، ژئوتوریسم، بیوتوریسم و گردشگری سلامت‌محور، از جمله طبیعت‌درمانی، به‌عنوان گزینه‌هایی مناسب برای تمامی اکوسیستم‌های ایران پیشنهاد شده و بر ضرورت مدیریت و برنامهریزی پایدار در این زمینه تأکید شده است (Seyed Mousavi et al., 2025). باید توجه داشت که فعالیت‌های گردشگری می‌تواند عواقب و اثرات محیطزیستی مهمی به همراه داشته باشد. نتایج پژوهش‌های بررسی شده تاثیر گردشگری را بر کاهش پوشش گیاهی طبیعی و همچنین حاصلخیزی خاک (به علت آتش افروزی) نشان داده است (Zareie at al., 2024).
در این تحقیق تلاش شد از طریق بررسی و تحلیل مطالعات پیشین، ابعاد و مؤلفه‌های مؤثر بر برنامهریزی محیطزیستی اکوتوریسم در زیستبومهای حساس و مناطق حفاظت‌شده شناسایی شده و زمینه برای ارائه الگویی جامع و بومی برای کشور، با هدف هماهنگی توسعه گردشگری، مشارکت جوامع محلی و حفاظت پایدار از منابع طبیعی فراهم شود. بررسی ادبیات مرتبط نشان داد که پژوهش‌های انجام شده در ایران اغلب در مقیاس‌های محلی و منطقه ای صورت گرفته و هر یک تنها به ظرفیتسنجی یا استخراج چالش‌های یک منطقه گردشگری خاص پرداخته اند. به طوری که کمتر چارچوبی منسجم و قابل تعمیم برای برنامهریزی محیط زیستی قابل اعمال در مناطق مختلف ارائه دادهاند. از سوی دیگر، پژوهش‌های خارجی در مورد به بسترهای جغرافیایی، نهادی و محیط زیستی با شرایطی متفاوت هستند که کاربرد مستقیم یافته‌های آنان را در شرایط ویژه ایران، با پیچیدگی‌های اقلیمی، تنوع زیستی و ساختار حکمرانی محلی، نیازمند تطابق با این شرایط است. به بیان دیگر، بررسی منابع نشان دهنده کمبود پژوهش‌هایی است که برنامهریزی محیط زیستی اکوتوریسم را در قالب یک الگوی یکپارچه، همزمان و در ادغام با حفاظت پایدار در زیستبومهای حساس و مناطق حفاظت شده ایران نمایان کنند.
آنچه در ادبیات بررسی شده کمتر مورد توجه قرار گرفته است شامل ابعاد زیر است:
الف) پیوند نظام مند میان ابعاد طبیعی (اکولوژیک)، اقتصادی- اجتماعی و نهادی در قالب یک مدل یکپارچه برای اکوتوریسم
ب) چگونگی نهادینه سازی مشارکت جوامع محلی به عنوان ستون اصلی برنامه ریزی نه صرفا یک متغیری حاشیه ای
ج) ارائه کالبد مفهومی و سیاستی مشخصی که بتواند تعادل میان بهره برداری توسعهگرایانه و الزامات حفاظتی را در بستر ایران عملیاتی سازد.
براساس خلاء‌های پیش گفته، چارچوب پیشنهادی برای برنامهریزی محیطزیستی اکوتوریسم در زیستبومهای حساس و مناطق حفاظت شده ایران حتما باید شامل ارکانی مانند حفاظت از محیط زیست در کنار توسعه اقتصادی، مشارکت جامعه محلی، توجه به شرایط خاص ایران و آسیب پذیری اکوسیستم‌ها، توجه به ظرفیت برد گردشگری و سیاستگذاری صحیح باشد. بومی سازی چارچوب پیشنهادی توسعه اکوتوریسم برای ایران بر این اصل مهم استوار است که برنامهریزی اکوتوریسم در مناطق حفاظت شده ایران نمی‌تواند صرفاً بر پایه معیارهای عمومی و الگوهای برگرفته از سایر کشورها صورت گیرد. بلکه ضرورت دارد ویژگی‌های خاص این سرزمین شامل اقلیم خشک و نیمه خشک نوسانپذیر، ناهماهنگی نهادی، رقابت بر سر منابع آب محدود، وابستگی معیشتی جوامع حاشیه مناطق حفاظت شده به منابع طبیعی، و محدودیتهای امنیتی و دسترسی در تمامی بخش‌های مختلف مدل مد نظر گیرد. حاصل این بومیسازی، چارچوبی است که ظرفیت برد منطبق با اقلیم، پهنه بندی را مسئولیتپذیر و هماهنگ با ساختار نهادی، مشارکت محلی را معیشت محور و مبتنی بر توزیع عادلانه منافع و پایش را تطبیقی و مبتنی بر داده طراحی نماید. چنین چارچوبی، با در نظر گرفتن همزمان شرایط خاص طبیعی، نهادی و اجتماعی ایران، می‌تواند به عنوان الگویی عملیاتی برای برنامه ریزی راهبردی اکوتوریسم، زمینه ساز گذار از بهره برداری صرف به حفاظت پایدار در زیستبومهای حساس و مناطق حفاظت شده کشور باشد. در شکل 2، تلاش شده است که ابعاد مختلف این الگو به صورت شماتیک نشان داده شود.
شکل 2. چارچوب مدل بومی برنامهریزی محیطزیستی اکوتوریسم در مناطق حفاظت‌شده ایران براساس سنتز مطالعات پیشین
Figure 2. Framework of an indigenous model for ecotourism environmental planning in Iran's protected areas, based on a synthesis of previous studies
سپاسگزاری
نویسنده مقاله بدین‌وسیله اعلام می‌دارد که از ابزار هوش مصنوعی OpenAI GPT-5.6 (از طریق پلتفرم GapGPT) برای ترجمه و بازنویسی بخش‌هایی از متن مقاله و همچنین طراحی بصری شکل 2 استفاده کرده‌است. تمامی محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی توسط نویسنده بازبینی، تأیید و نهایی شده و مسئولیت کامل صحت علمی محتوای مقاله بر عهده نویسنده است.
