نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Objective: This study aimed to systematically review the challenges, barriers, and success factors of industrial symbiosis in eco-industrial parks of developing countries. Despite extensive research in industrialized countries, developing contexts have remained overlooked in the literature due to institutional voids, weak infrastructure, financial constraints, and specific socio-cultural norms. The study seeks to identify theoretical gaps and propose a context-based model for implementing industrial symbiosis in these countries.
Method: A systematic search was conducted in Web of Science, Scopus, Science Direct, and Google Scholar using keywords related to industrial symbiosis, eco-industrial parks, developing countries, and challenges/success factors. Inclusion criteria comprised full peer-reviewed research articles focused on developing countries and written in English or Persian. After two-stage screening (title/abstract and full text) and methodological quality assessment, 35 eligible articles were selected. Data were coded based on a four-dimensional framework (institutional, technical, economic, and socio-cultural) and synthesized using qualitative content analysis.
Findings: Barriers were identified in four categories: institutional (weak laws, lack of incentive policies, ambiguous ownership), technical (poor infrastructure, data scarcity, limited awareness), economic (high investment costs, high risk, limited access to finance), and socio-cultural (distrust, resistance to change, low social capital). In contrast, four key success factors were identified: the role of facilitators and intermediary institutions, participatory design and trust-building through pilot projects, flexibility in financial models and utilization of foreign investment, and adaptation to local context through the use of indigenous waste streams and anchor industries. The proposed conceptual model rests on four pillars: gradual institutionalization, pilot-orientation, local context adaptation, and stakeholder participation.
Conclusion: Copying developed-country experiences without considering local requirements is associated with high failure rates, and success requires stepwise, context-sensitive, and capacity-based design. The findings provide clear policy implications for governments, industrial managers, and international bodies to facilitate the transition toward sustainable eco-industrial parks.
کلیدواژه‌ها English
مقدمه
فشارهای فزاینده تحلیل منابع، تغییر اقلیم و انباشت پسماند در دهه‌های اخیر، گذار از الگوهای خطی تولید و مصرف را به دغدغه‌ای محوری برای سیاست‌گذاران و پژوهشگران تبدیل کرده است (De Abreu et al., 2022). در این بستر، همزیستی صنعتی به‌عنوان همکاری اختیاری و نظاممند میان واحدهای صناعی مجاور برای تبادل محصولات جانبی، انرژی، آب و خدمات لجستیکی ظهور کرده و همزمان مصرف مواد خام و دفع پسماند را کاهش می‌دهد (Rajak et al., 2026). وقتی این شبکه همزیستی در محدوده جغرافیایی مشخصی سازمان می‌یابد، پارک اکولوژیک شکل می‌گیرد؛ جامعه‌ای هماهنگ از واحدهای تولیدی و خدماتی که با زیرساخت مشترک و تبادلات متقابل، عملکرد زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی خود را بهبود می‌دهند (Xie et al., 2023).
هرچند نمونه کلاسیک کالوندبورگ دانمارک الگوی اصلی باقی مانده، گسترش جهانی آن توسط نهادهایی مانند یونیدو و بانک جهانی نشان‌دهنده علاقه بینالمللی است (Nag & Kohli, 2023). پرسش کلیدی، قابلیت انطباق این الگو با واقعیت‌های اقتصادی، نهادی و فرهنگی اساساً متفاوت کشورهای در حال توسعه است. در ادبیات معاصر، همزیستی صنعتی و پارک‌های اکولوژیک دیگر صرفاً راه‌حل مدیریت پسماند پایان‌خط نیستند، بلکه ابزارهای کلیدی عملیاتی‌سازی اقتصاد چرخشی در سطح اکوسیستم صنعتی‌اند (UNIDO, 2023). با جایگزینی مواد خام اولیه با محصولات جانبی بازیافتی، این الگو به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، فشار بر منابع طبیعی و افزایش بهره‌وری انرژی کمک کرده و اهداف توسعه پایدار ۹، ۱۲ و ۱۳ را نشانه می‌رود (UNIDO, 2023). در کشورهای در حال توسعه، مزایای همزیستی صنعتی از مرزهای زیست‌محیطی فراتر رفته و ابعاد اقتصادی و اجتماعی برجسته‌تری می‌یابد؛ کاهش کمبود سرمایه، وابستگی وارداتی، بیکاری و مشکلات زیست‌محیطی ناشی از فعالیت‌های صنعتی ناپایدار، به شرط فراهم بودن شرایط نهادی، فنی و اجتماعی (Barathi et al., 2026).
با این حال، توزیع پژوهش‌ها بسیار نامتوازن است. بیشتر چارچوب‌ها، ابزارهای ارزیابی و معیارهای موفقیت بر تجربه کشورهای صنعتی اروپا، آمریکای شمالی و شرق آسیا مبتنی‌اند؛ جایی که نهادهای کارآمد، مقررات زیست‌محیطی اجراپذیر، شفافیت بازار و دسترسی به فناوری‌های پاک، شکل‌گیری همزیستی صنعتی را تسهیل کرده‌اند. در کشورهای در حال توسعه، حضور بخش اقتصاد غیررسمی، ساختارهای حکمرانی تکه‌تکه، قیمت‌های پرنوسان انرژی، محدودیت‌های مالی و فنی و هنجارهای اجتماعی- فرهنگی خاص، محیط عملیاتی را اساساً دگرگون می‌کند. مرورهای نظاممند پیشین یا این بسترها را کاملاً حذف کرده‌اند یا حاشیه‌ای دیده‌اند. این شکاف تنها یک کمبود دانشگاهی نیست؛ مانعی عملی است، زیرا نهادهای توسعه بینالمللی و سیاست‌گذاران ملی اغلب طرح‌های آماده پارک اکولوژیک را بدون توجه به الزامات محلی از کشورهای توسعه‌یافته اقتباس می‌کنند و نرخ شکست بالا، هدررفت سرمایه و بی‌اعتمادی فزاینده میان ذی‌نفعان محلی را رقم می‌زنند. ازاین‌رو، نیاز به یک مرور نظاممند، جامع و حساس به بافت که چالش‌ها را بررسی و عوامل موفقیت را در کشورهای در حال توسعه شناسایی کند، آشکار است.
مقاله حاضر با آگاهی از این شکاف، مروری نظاممند و نقادانه بر ادبیات همزیستی صنعتی و پارک‌های اکولوژیک با تأکید بر کشورهای در حال توسعه انجام می‌دهد. هدف اصلی به دو هدف فرعی تفکیک می‌شود: دسته‌بندی و تحلیل نظاممند موانع چندوجهی، و شناسایی و نظریه‌پردازی درباره عوامل موفقیت. سه پرسش پژوهشی این مرور را هدایت می‌کند: موانع نهادی، فنی، اقتصادی و اجتماعی-فرهنگی؛ عوامل موفقیت و تفاوت‌های آن‌ها با بستر کشورهای توسعه‌یافته؛ و چگونگی ترسیم چارچوب بافت‌مند برای پیاده‌سازی. ساختار مقاله شامل مقدمه، مبانی نظری و چارچوب تحلیلی، روش‌شناسی، یافته‌های چالش‌ها، یافته‌های عوامل موفقیت، بحث و سنتز یافته‌ها با مدل مفهومی پیشنهادی، و در نهایت نتیجه‌گیری، محدودیت‌ها و جهت‌گیری‌های آینده است.
روش‌شناسی پژوهش
این پژوهش با هدف مرور نظاممند ادبیات در حوزه همزیستی صنعتی و پارک‌های اکولوژیک در کشورهای در حال توسعه، به‌کارگیری رویکردی ساختاریافته و شفاف را در دستور کار قرار داد. جستجوی سیستماتیک در پایگاه‌های داده معتبر بینالمللی شامل وب آو ساینس، اسکوپوس و ساینس دایرکت انجام شد و برای پوشش جامع‌تر ادبیات خاکستری و مطالعات منتشر شده در پایگاه‌های داخلی، از گوگل اسکالر، مگیران و نورمگز نیز بهره گرفته شد. ترکیب جستجو با استفاده از عملگرهای بولی و کلیدواژه‌های مرتبط با سه حوزه اصلی یعنی مفاهیم همزیستی صنعتی و پارک‌های اکولوژیک، بستر کشورهای در حال توسعه، و مؤلفه‌های چالش‌ها و عوامل موفقیت تدوین گردید. دامنه زمانی جستجو سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۶ را در بر گرفت، اما در فرآیند غربالگری و تحلیل نهایی، اولویت با مقالات منتشر شده از سال ۲۰۲۰ به بعد بود.
معیارهای ورود شامل مقالات پژوهشی کامل دارای داوری همتا، با موضوع مشخص همزیستی صنعتی یا پارک‌های اکولوژیک، متمرکز بر کشورهای در حال توسعه و نگاشته شده به زبان انگلیسی یا فارسی بود. مقالات صرفاً کلی، مطالعات موردی از کشورهای توسعه‌یافته، مقالات مروری فاقد داده جدید و مقالات فاقد متن کامل از مطالعه خارج شدند. فرآیند غربالگری در دو مرحله انجام گرفت. در مرحله نخست، عنوان و چکیده مقالات توسط دو عضو تیم به طور مستقل بررسی و موارد بی‌ارتباط حذف شدند. در مرحله دوم، متن کامل مقالات باقی‌مانده مطالعه و مقالات فاقد عمق تحلیلی یا روش‌شناسی معتبر کنار گذاشته شدند. در نهایت ۳۵ مقاله انتخاب شد که تنوع جغرافیایی مناسبی از کشورهای در حال توسعه در آسیا، آفریقا، آمریکای لاتین و خاورمیانه را پوشش می‌دادند. داده‌های استخراج شده بر اساس چارچوب چهاروجهی شامل عوامل نهادی، فنی، اقتصادی و اجتماعی- فرهنگی کدگذاری و با استفاده از تحلیل محتوای کیفی مورد بررسی قرار گرفتند.
به‌منظور افزایش شفافیت فرایند سنتز و فراهم‌کردن امکان مقایسه نظاممند ادبیات بررسی‌شده، منابع مورد استفاده از نظر روش یا رویکرد، عوامل کلیدی، ابعاد تحلیلی و وجوه اشتراک و افتراق مقایسه و در جدول ۱ ارائه شدهاند.
جدول 1. مقایسه تحلیلی منابع بررسی‌شده از نظر روش/ رویکرد، عوامل کلیدی، دسته‌بندی و وجوه اشتراک و افتراق
Table 1. Analytical comparison of the reviewed sources in terms of methods/factors, key factors, categorization, and points of convergence and divergence
|
ردیف |
منبع |
روش/ رویکرد |
عوامل کلیدی |
دسته تحلیلی |
شباهت‌ها |
تفاوت‌ها / ویژگیهای متمایز |
|
1 |
تلفیق IS، زیست پالایشگاه و اقتصاد چرخشی |
پایداری، فناوری، SDGs |
چند بعدی |
تأکید بر توسعه پایدار مشابه مطالعات اقتصاد چرخشی |
تمرکز بر زیست‌پذیری و SDGs |
|
|
2 |
ارزیابی تحول اکوصنعتی |
عملکرد EIP، نهاده‌ها، ظرفیت فنی |
نهادی/ محلی |
مشابه مطالعات EIP و سنجش عملکرد بوم‌سازی |
تحقق ۳۹ شاخص EIP در گروه |
|
|
3 |
تحلیل موانع و محرک‌های IS |
عوامل نهادی و اقتصادی |
نهادی/ اقتصادی |
مشابه مطالعات موانع و محرک‌های IS |
تمرکز بر بازارهای نوظهور و مرزی |
|
|
4 |
تحلیل جریان منابع، سرمایه‌گذاری و نوآوری |
سرمایه‌گذاری سبز، نوآوری، PPP |
اقتصادی/ فنی |
مشابه مطالعات اقتصاد چرخشی و اهمیت مالی |
نسبت سرمایه‌گذاری 4/2٪ نوآوری در PPP |
|
|
5 |
ارزیابی ظرفیت و پتانسیل IS |
زیرساخت، مقررات، مشارکت بنگاه‌های کوچک |
نهادی/ فنی/ اجتماعی |
مشابه مطالعات اهمیت تسهیلگری و حمایت از بنگاه‌های کوچک |
بررسی ظرفیت در سطح منطقه‌ای |
|
|
6 |
تحلیل موانع و محرک‌ها |
تبدیل منابع به محصولات صنعتی |
نهادی |
مشابه Park و Nylen و Buda |
استخراج تاکسونومی IS در صنعت |
|
|
7 |
مرور ادبیات و طبقه‌بندی IS |
تبدیل منابع، مصرف و کاهش مصرف |
مفهومی |
مشابه مفاهیم و مبانی مطالعات IS |
ارائه چارچوب کلاسیک IS |
|
|
8 |
رویکرد اقتصاد چرخشی |
حمل‌ونقل،EIP و منابع |
محیط‌زیستی |
مشابه مطالعات پایداری و اقتصاد چرخشی |
تمرکز بر حمل‌ونقل و واسطه‌های مستقل |
|
|
9 |
ارزیابی تجربی و طراحی همزیستی |
آمادگی پارک، جریان منابع، ظرفیت محلی |
فنی/ محلی |
مشابه Bilyaminu در اهمیت بوم‌سازی |
آمادگی ۶۷٪ و شناسایی ظرفیت صنعتی و آب |
|
|
10 |
مدل‌سازی تحول صنعتی سبز |
SDGs، انرژی، زیست‌محیطی |
اقتصادی/ فنی |
مشابه Kleschov و Bosco در سرمایه‌گذاری |
بررسی سرمایه‌گذاری و تحول صنعتی سبز |
|
|
11 |
تجربه پایلوت شبکه IS |
صنایع محوری و تبادل مواد |
فنی/اجتماعی |
مشابه Park و Ngesa در پایلوت و همکاری صنعتی |
شناسایی سیمان، فلزات و کشاورزی به‌عنوان شبکه‌های اصلی |
|
|
12 |
گزارش/ خبر کارگاه |
شکاف مقرراتی و نهادی |
نهادی |
مشابه Nguyen & Le و Tnah در اهمیت مقررات |
تمرکز بر شکاف مقرراتی |
|
|
13 |
بررسی چالش‌های کسب‌وکار IS |
عوامل اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی |
چند بعدی |
مشابه مطالعات موانع چندبعدی |
بررسی همزمان ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی |
|
|
14 |
تحلیل جذابیت سرمایه‌گذاری |
سرمایه‌گذاری، حمایت دولت |
اقتصادی/ نهادی |
مشابه Diele و Bosco در اهمیت تأمین مالی |
تأکید بر جذابیت سرمایه‌گذاری و حمایت دولت |
|
|
15 |
بازتعریف IS |
همکاری راهبردی، انرژی |
مفهومی |
مشابه Chertow در تأکید بر همکاری و شبکه‌سازی |
پیوند دیدگاه دانشگاهی و عملی با انرژی |
|
|
16 |
تحلیل اهمیت نهاده‌ها در EIP |
کیفیت نهاده و حکمرانی |
نهادی |
مشابه مطالعات نظری موانع نهادی |
تمرکز اختصاصی بر اهمیت نهاده‌ها |
|
|
17 |
ارزیابی عملکرد در چارچوب EIP |
مشارکت ذی‌نفعان، عملکرد EIP |
نهادی/ اجتماعی |
مشابه Park در مشارکت |
استفاده از چارچوب EIP برای ارزیابی عملکرد |
|
|
18 |
مطالعه حکمرانی IS |
سیاست دولت، حکمرانی، موانع |
نهادی |
مشابه Tnah در نقش سیاست‌های حمایتی |
دسته‌بندی و اولویت‌بندی موانع |
|
|
19 |
تجربه پایلوت شبکه صنعتی |
همکاری، تسهیلگری، اعتماد |
نهادی/ اجتماعی |
مشابه Castillo-Vergara،Buda و Park |
تمرکز بر تجربه پایلوت شبکه صنعتی |
|
|
20 |
تجربه پایلوت شبکه صنعتی |
ایجاد IS در شرکت‌ها |
اجتماعی/ نهادی |
مشابه Fiati و Ngesa و Buda |
ایجاد IS برای ۲۶ شرکت مهندسی |
|
|
21 |
بهینه‌سازی تبادل منابع |
همکاری، کرایه منابع |
فنی/ مفهومی |
مشابه Chertow در تبادل منابع |
مدل‌سازی بهینه‌سازی برای تبادل منابع |
|
|
22 |
مرور ۵۷ مورد مطالعه |
آب، تصفیه و زیرساخت مشترک |
فنی/ محیط‌زیستی |
مشابه مطالعات مربوط به تبادل منابع |
تمرکز بر آب و زیرساخت مشترک |
|
|
23 |
امکان‌سنجی EIP |
سیاست، مقررات، مشارکت |
نهادی |
مشابه Nguyen & Le در اهمیت سیاست دولت |
امکان‌سنجی EIP در مقیاس محلی |
|
|
24 |
ارزیابی جهانی EIP |
چارچوب EIP، سرمایه‌گذاری |
نهادی/ سیاسی |
مشابه مطالعات EIP |
رویکرد سازمانی و بینالمللی |
|
|
25 |
تحلیل روند مناطق و اقتصاد سبز |
رشد سبز، فناوری، ظرفیت بنگاه |
سیاسی/ اقتصادی |
مشابه مطالعات ظرفیت صنعتی |
تمرکز بر روند مناطق و اقتصاد سبز |
|
|
26 |
چارچوب تأمین مالی سبز |
سرمایه، ابزارهای مالی سبز، بازار |
اقتصادی/ نهادی |
مشابه Bosco و Kleschov |
تأکید بر بستر حقوقی و تأمین مالی سبز |
|
|
27 |
تحلیل یکپارچه شبکه |
شبکه IS و تبادل منابع |
فنی/ شبکه‌ای |
مشابه Rajak و Chertow در تبادل منابع |
تمرکز بر تحلیل شبکه در یک پارک صنعتی مشخص |
یافته‌ها و بحث
موانع نهادی و حاکمیتی
موانع نهادی فراگیرترین موانع در کشورهای در حال توسعه هستند. خلاهای قانونی، نبود ضمانت اجرایی و شکاف میان قوانین نوشته و اجرا شده، مهم‌ترین موانع محسوب می‌شوند (Thanh et al., 2023; Nguyen & Le, 2025). فقدان ظرفیت نهادی، قوانین را بی‌اثر می‌کند (Boom-Cárcamo & Peñabaena-Niebles, 2022). تان و همکاران (۲۰۲۳) در ویتنام، نبود سیاست‌های تشویقی و ضعف مقررات را مهم‌ترین موانع دانستند. بیل یامینو و همکاران (۲۰۲۴) نشان دادند پارک شارادا تنها ۳۹٪ شاخص‌ها را برآورده می‌کند. نگوین و له (۲۰۲۵) «سیاست‌های دولتی» را مهم‌ترین مانع دانستند. بوم-کارکامو و پنیابائنا-نیبلس (۲۰۲۲)، موانع نهادی و اقتصادی را مهم‌ترین چالش‌ها معرفی کردند. فایننشال اکسپرس (۲۰۲۵) بر شکاف‌های نظارتی تأکید دارد. گومز و همکاران (۲۰۲۶) ضعف نهادی را از موانع اصلی دانستند. بودا (۲۰۲۶) زیرساخت‌های ضعیف و آگاهی محدود را موانع اصلی معرفی نمود.
ابعاد همزیستی صنعتی
همزیستی صنعتی چهار بعد دارد: اشتراک منابع، مدیریت آب، بهینه‌سازی انرژی و زنجیره ارزش (Chertow, 2000; Lombardi & Laybourn, 2012). در بعد نخست، مبادله پسماندهای جامد صورت می‌گیرد، اما ناهمگونی کیفی و فاصله جغرافیایی چالش‌آفرین است. رامین و همکاران (۲۰۲۴) نشان دادند همزیستی آب میان‌بنگاهی بسیار محدود است. بعد انرژی با ایجاد شبکه‌های توزیع گرمای اتلافی، نقطه ورودی عملی‌تری است (Lombardi & Laybourn, 2012). بعد زنجیره ارزش، شامل همکاری در لجستیک و بازاریابی، همزیستی را به شراکت استراتژیک ارتقا می‌دهد. در کشورهای در حال توسعه، این بعد نیازمند سرمایه‌گذاری سنگین زیرساختی نیست. پروژههای تک‌بعدی در بلندمدت شکست خورده‌اند (Chertow, 2000).
نقش تسهیلگر و نهاد واسط
نهاد واسط یکی از تعیین‌کننده‌ترین عوامل موفقیت است که شکاف‌های اطلاعاتی و اعتمادی را پر می‌کند (Castillo-Vergara et al., 2022; Nylén et al., 2025). کاستیلو- ورگارا و همکاران (۲۰۲۲) فقدان نهادهای میانجی را مانع کلیدی دانستند. نیلن و همکاران (۲۰۲۵) در فنلاند نشان دادند نهادهای مدیریتی هماهنگی ذی‌نفعان را تسهیل می‌کنند. نگسا و همکاران (۲۰۲۳) در اوگاندا بر نقش حیاتی ذی‌نفعان تأکید دارند. بودا (۲۰۲۶) ظرفیت‌سازی نهادی را راهبرد کلیدی دانست. پارک و همکاران (۲۰۱۸) در کلمبیا نشان دادند تسهیلگران محلی ۲۰ پروژه را با ۳۶ شرکت شکل دادند.
طراحی مشارکتی و پروژههای پایلوت
پروژههای پایلوت ابزاری مؤثر برای اعتمادسازی و یادگیری نهادی هستند (Park et al., 2018; Negesa et al., 2023). برنامه پایلوت کلمبیا با مشارکت ۳۶ شرکت، ۲۰ پروژه ایجاد کرد. فیاتی و همکاران (۲۰۲۶) در غنا، صنایع سیمان، فلزات و کشاورزی را محورهای اصلی مبادلات معرفی کردند. نگسا و همکاران (۲۰۲۳) نشان دادند رویکرد پایلوت‌محور با کاهش ریسک، یادگیری نهادی را ممکن می‌سازد. دیل و آبام (۲۰۲۵) در نیجریه، پارک تجاری لاین را با ۶۷٪ آمادگی، بیشترین پتانسیل معرفی کردند. دیل و همکاران (۲۰۲۵) نشان دادند جذب ۲۵۰ میلیون دلار سرمایه‌گذاری، ۱۵ هزار شغل ایجاد می‌کند.
انعطاف‌پذیری مالی و سرمایه‌گذاری خارجی
انعطاف‌پذیری مالی و جذب سرمایه‌گذاری خارجی عوامل کلیدی موفقیت هستند (Diele et al., 2025; Kleshchov, 2024; Bosco et al., 2026). دیل و همکاران (۲۰۲۵) نشان دادند جذب ۲۵۰ میلیون دلار در پارک انوگو، ارزش خالص فعلی ۱۷۵ میلیون دلار در ده سال دارد. کلشچوف (۲۰۲۴) در اوکراین، حمایت دولتی را ضروری دانست. بایمانا و همکاران (۲۰۲۶) در رواندا به نسبت سرمایه‌گذاری سبز ۴۵٪ دست یافتند. بانک جهانی بر محدودیت‌های تأمین مالی تأکید دارد.
انطباق با بافت محلی
موفق‌ترین پارک‌ها، شبکه‌های همزیستی را حول پسماندهای بومی و صنایع پیشران طراحی کرده‌اند (Bilyaminu et al., 2024; Diele & Abam, 2025; Diele et al., 2025). دیل و آبام (۲۰۲۵) در نیجریه، پتانسیل انرژی ۱۷۰ گیگاژول از پوسته‌های مغز نخل را شناسایی کردند. دیل و همکاران (۲۰۲۵) نشان دادند استفاده از پسماندهای بومی، انتشار کربن را ۲۵ تا ۳۰٪ کاهش می‌دهد. بیل یامینو و همکاران (۲۰۲۴) نشان دادند عدم توجه به بافت محلی، دلیل اصلی شکاف عملکردی است. یونیدو (۲۰۲۴) بر فرصت‌های جدید در مناطق ویژه اقتصادی تأکید دارد. این یافته‌ها با مدل «همزیستی لنگرمحور» همخوانی دارد (Chertow, 2000; Lombardi & Laybourn, 2012).
جدول ۲. تحلیل مقایسه‌ای مطالعات منتخب در زمینه موانع، عوامل موفقیت و رویکردهای پیاده‌سازی همزیستی صنعتی در پارک‌های اکولوژیک
Table 2. Comparative analysis of selected studies on barriers, success factors, and implementation approaches for industrial symbiosis in eco-industrial parks
|
مطالعه |
کشور/ بستر مطالعه |
محور اصلی |
مهم‌ترین موانع شناسایی‌شده |
عوامل/ راهکارهای موفقیت |
شباهت با سایر مطالعات |
تفاوت با یافته/ مطالعات |
دلایل برای کشورهای در حال توسعه |
|
غنا |
شناسایی شبکه حلقه همزیستی |
محدودیت زیرساخت و شبکه مبادله |
همکاری بین بازیگران و شناسایی جریان‌های قابل مبادله |
شناسایی صنایع، سیستم، فرآیند کشاورزی و زیستی به‌عنوان شبکه همزیستی |
حتی با زیرساخت محدود می‌توان از ظرفیت‌های موجود شروع کرد |
روابط غیررسمی موجود در صنعت و توسعه رسمی همزیستی هستند |
|
|
نیجریه |
ارزیابی آمادگی پارک‌ها |
محدودیت زیرساخت و توسعه شبکه |
استفاده از روابط همزیستی موجود و منابع بومی |
همسو با تأکید اهمیت ظرفیت محلی |
گزارش ۶۷٪ آمادگی برای پارک تجاری |
روابط غیررسمی موجود در صنعت و توسعه رسمی همزیستی هستند |
|
|
نیجریه |
مدل‌سازی تحول صنعتی سبز |
کمبود سرمایه و زیرساخت |
سرمایه‌گذاری خارجی و استفاده از سیستم‌های کشاورزی |
همسو با مطالعات مالی و بومی‌سازی |
مدل‌سازی جذب ۲۵۰ میلیون دلار سرمایه و ایجاد بیش از ۱۰ هزار شغل |
پیوند سرمایه خارجی با منابع بومی میتواند همزیستی را تقویت کند |
|
|
اوکراین/ اقتصاد در حال گذار |
جذابیت سرمایه‌گذاری |
ریسک سرمایه‌گذاری و ضعف نهادی |
مشوق‌های مالیاتی، حمایت دولت و تسهیل اداری |
همسو با مطالعات در اهمیت تأمین مالی |
تمرکز مستقیم بر جذابیت سرمایه‌گذاری |
ابزارهای مالی بدون حمایت کافی اگرچه محدود است، اما می‌توانند نقش داشته باشند |
|
|
رواندا |
سرمایه‌گذاری نوآوری سبز |
محدودیت تأمین مالی و نوآوری درون‌زا |
مشارکت عمومی–خصوصی و کاهش ریسک |
همسو با مطالعات تأمین مالی |
گزارش سهم ۲۶٪ سرمایه‌گذاری سبز |
تقسیم ریسک میان بخش عمومی و خصوصی میتواند سرمایه‌گذاری سبز را تسهیل کند |
|
|
اوگاندا |
ظرفیت همزیستی صنعتی |
زیرساخت ضعیف، آگاهی محدود و اجرای ناقص مقررات |
ظرفیت‌سازی نهادی و تقویت تسهیلگران محلی |
همسو با مطالعات نهادی و تسهیلگری |
ترکیب موانع فنی و نهادی و آگاهی |
ترکیب موانع فنی و نهادی و آگاهی میتواند مانع توسعه همزیستی شود |
|
|
فنلاند؛ مبنای مقایسه |
نقش پارک‌های اکولوژیک در اقتصاد چرخشی |
مسائل هماهنگی ذی‌نفعان |
نهاد مدیریتی/ واسط و فرهنگ شبکه |
تأیید اهمیت تسهیلگر |
مطالعه در کشورهای توسعه‌یافته و رویکرد متفاوت |
در کشورهای در حال توسعه علاوه بر بهرهگیری از بستر، ابتدا خود بستر نیز باید ساخته شود |
|
|
ویتنام |
امکان‌سنجی گذار به پارک اکولوژیک |
نبود سیاست‌های تشویقی، چارچوب نهادی ضعیف و فقدان مقررات و دستورالعمل‌های مشترک |
مشارکت ذی‌نفعان، چارچوب مدیریتی و شفاف‌سازی نقش‌ها |
تأکید بر ظرفیت فنی |
وجود ظرفیت فنی، اما ناکافی بودن آن در غیاب بستر نهادی |
اصلاح چارچوب نهادی باید مقدم یا همزمان با توسعه فنی باشد |
|
|
نیجریه |
ارزیابی عملکرد پارک شارادا |
ضعف مقررات، کمبود نیروی متخصص و کمبود ظرفیت‌های بومی |
استفاده از پسماندهای بومی و صنایع پیرامون |
تأیید اهمیت عوامل نهادی و ظرفیت‌های محلی |
دستیابی پارک به تنها 3۹٪ شاخصهای چارچوب بینالمللی |
استانداردهای جهانی باید با ظرفیت‌های محلی سازگار شوند |
|
|
ویتنام |
حکمرانی پارک اکولوژیک |
سیاست‌های دولتی نامناسب و عدم اطمینان سرمایه‌گذاری |
سیاست حمایتی و مشوق‌های مؤثر |
همسو با Thanh et al. در اهمیت سیاست دولت |
استفاده از رویکرد تحلیلی برای اولویت‌بندی موانع |
کاهش عدم اطمینان سیاستی برای جذب سرمایه‌گذاری ضروری است |
|
|
اقتصادهای نوظهور |
موانع و محرک‌های صنعت همزیست |
موانع نهادی و اقتصادی |
تقویت بستر نهادی و اقتصادی |
تأیید الگوی غالب موانع در مطالعات مختلف |
نگاه فراتر از یک پارک یا کشور مشخص |
تأکید بر اهمیت همزمان اصلاح نهادی و اقتصادی |
|
|
اوگاندا |
گذار تدریجی و مشارکت اجباری؟ |
ضعف نهادی و هماهنگی ذی‌نفعان |
مشارکت دولت، شرکت‌ها و جامعه بینالمللی و همکاری یکپارچه |
همسو با Park et al. در اهمیت مشارکت |
تأکید بر یکپارچگی و مشارکت چندجانبه |
گذار تدریجی و مشارکتی از اجرای یکباره مناسبتر است |
|
|
کلمبیا |
تسهیل همکاری بین بنگاه‌ها |
موانع ارتباطی، سازمانی و ارتباط |
تسهیلگران محلی و پروژههای پایلوت |
همسو با Negesa et al. و مطالعات مربوط به نهاد واسط |
ایجاد 20 پروژه با مشارکت 36 شرکت |
تسهیلگر میتواند ظرفیت بالقوه را به همکاری واقعی تبدیل کند |
مرور نظاممند مطالعات نشان داد که موانع نهادی و حاکمیتی، فراگیرترین موانع فراروی همزیستی صنعتی در کشورهای در حال توسعه هستند که با شکاف عمیق میان قوانین نوشته و اجرا شده همراه است (Boom-Cárcamo & Peñabaena-Niebles, 2022). در حالی که در کشورهای توسعه‌یافته زیرساخت‌های نهادی و قانونی به‌عنوان «بستر» عمل می‌کنند (Nylén et al., 2025)، در کشورهای در حال توسعه این زیرساخت‌ها خود نیازمند ایجاد هستند و عوامل موفقیت باید همزمان به «ساخت بستر» و «بهره‌مندی از آن» بپردازند (Castillo-Vergara et al., 2022). نقش نهاد واسط یا تسهیلگر به‌عنوان یکی از تعیین‌کننده‌ترین عوامل موفقیت شناسایی شد که در غیاب ساختارهای نهادی کارآمد، با ایجاد پل ارتباطی میان ذی‌نفعان، شکاف‌های اطلاعاتی و اعتمادی را پر می‌کند (Buda, 2026; Negesa et al., 2023). همچنین در کشورهای در حال توسعه، به دلیل محدودیت‌های مالی و زیرساختی، بعد زنجیره ارزش مشترک میتواند به‌عنوان نقطه ورودی عملی‌تری برای شروع همزیستی صنعتی عمل کند (Chertow, 2000; Lombardi & Laybourn, 2012). مدل مفهومی پیشنهادی بر چهار رکن نهادسازی تدریجی، پایلوت‌محوری، انطباق با بافت محلی و مشارکت ذی‌نفعان استوار است که با رویکرد «گام‌به‌گام» و «تکاملی» با ظرفیت‌های کشورهای در حال توسعه همخوانی بیشتری دارد. با وجود شباهت‌های ساختاری، تفاوت‌های بنیادینی در بستر ایران از جمله تحریم‌ها، نظام یارانه‌ای انرژی و ساختار حاکمیتی متمرکز وجود دارد که پیاده‌سازی همزیستی صنعتی را با چالش‌های منحصربه‌فردی مواجه می‌سازد. یافته‌ها دلالت‌های سیاستی روشنی برای دولت‌ها، صنعتگران و نهادهای بینالمللی دارد و نشان می‌دهد که موفقیت نیازمند طراحی بافت‌مند، گام‌به‌گام و مبتنی بر ظرفیت‌های محلی است.
نتیجه‌گیری
این پژوهش با مرور نظاممند ۳۵ مقاله، نشان داد که موانع همزیستی صنعتی در کشورهای در حال توسعه در چهار دسته نهادی، فنی، اقتصادی و اجتماعی-فرهنگی قرار دارند و عوامل موفقیت شامل نقش تسهیلگر، طراحی مشارکتی، انعطاف‌پذیری مالی و انطباق با بافت محلی هستند. تفاوت بنیادین با کشورهای توسعه‌یافته در این است که در بسترهای در حال توسعه، عوامل موفقیت باید همزمان به «ایجاد بستر» و «بهره‌مندی از بستر» بپردازند (Castillo-Vergara et al., 2022; Nylén et al., 2025). مدل مفهومی چهاررکنی پیشنهادی بر نهادسازی تدریجی، پایلوت‌محوری، انطباق با بافت محلی و مشارکت ذی‌نفعان تأکید دارد.
محدودیت‌های پژوهش شامل اتکا به مقالات انگلیسی و فارسی، تنوع تعاریف همزیستی، کمبود مطالعات طولی، تمرکز جغرافیایی بر آسیا و آفریقا و استفاده از منابع فاقد تاریخ انتشار دقیق (مانند بانک جهانی، بی‌تاریخ) است.
پیشنهاد برای پژوهش‌های آتی: انجام مطالعات تطبیقی طولی، روش‌های اقتصادسنجی، پژوهش‌های اقدام‌محور، بررسی نقش فناوری‌های دیجیتال و بخش غیررسمی اقتصاد، و مطالعات میان‌منطقه‌ای پیشنهاد می‌شود. همچنین پژوهشی با عنوان «ارائه مدل بومی پیاده‌سازی همزیستی صنعتی در پارک‌های اکولوژیک ایران با رویکرد اقتصاد چرخشی و با تأکید بر منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی» میتواند با روش‌های ترکیبی و مشارکت ذی‌نفعان کلیدی، چارچوبی عملیاتی برای گذار از پارک‌های صنعتی سنتی به اکولوژیک در ایران ارائه دهد.
